Cách rửa đá an toàn cho phần lớn đá phong thủy rất đơn giản: nước ấm vừa tay, vài giọt xà phòng dịu không màu không mùi, một bàn chải lông mềm, rửa lại bằng nước sạch rồi lau và để khô ở chỗ thoáng. Cái khó không nằm ở thao tác mà ở chỗ biết viên đá thuộc nhóm nào trước khi chạm nước. Đá cứng như thạch anh, mã não, mắt hổ rửa thoải mái; đá mềm như malachite, fluorite cần nhẹ tay hơn; đá xốp và đá đã xử lý như ngọc lam, lapis, đá tẩm nhựa thì chỉ nên lau ẩm.
Bài này đưa ra một quy trình chung năm bước, sau đó chỉnh lại cho từng nhóm, kèm cách làm sạch cụm tinh thể có kẽ sâu và vài loại vết bẩn khó gặp trong đời thường. Bài không bàn chuyện tẩy uế hay thanh lọc theo nghĩa tâm linh; đó là một chủ đề riêng. Ở đây chỉ là làm sạch bụi, dầu da và cặn bẩn để đá trông như lúc mới.
Chia đá thành ba nhóm trước khi rửa
Trước khi lấy chậu nước, hãy xếp đá của bạn vào một trong ba nhóm dưới đây. Đá không rõ tên, hoặc người bán không nói được là khoáng vật gì, hãy xếp vào nhóm thứ ba cho tới khi biết chắc.
| Nhóm | Đá thường gặp | Độ cứng Mohs khoảng | Cách làm sạch |
|---|---|---|---|
| Nhóm 1: cứng, không xốp | Thạch anh các màu, mã não, chalcedony, mắt hổ, aventurine, obsidian | 5–7 | Rửa nước ấm, xà phòng dịu, bàn chải mềm |
| Nhóm 2: mềm hoặc có mặt cát khai | Fluorite, đá mặt trăng, labradorite, amazonite, hematite, rhodochrosite | 3,5–6,5 | Rửa nhanh, không chà mạnh, tránh va vào thành chậu |
| Nhóm 3: xốp, tan được hoặc đã xử lý | Ngọc lam, malachite, lapis, howlite, selenite, đèn muối, đá nhuộm, đá tẩm nhựa | 2–6 | Chỉ lau bằng khăn hơi ẩm, không ngâm |
Cùng một tên bán có thể rơi vào hai nhóm. Mã não màu tự nhiên thuộc nhóm 1, mã não nhuộm màu rực nên xếp vào nhóm 3 vì nước ấm và xà phòng có thể làm ra màu. Hematite tự nhiên đủ cứng để rửa, nhưng hạt “hematite từ tính” là vật liệu nhân tạo: phần lớn là gốm ferrite, một số loại rẻ là bột sắt trộn nhựa phủ lớp ánh kim, lớp phủ mòn là lõi lộ ra và gỉ, nên chỉ lau khô.
Dụng cụ cần và những thứ không nên dùng
Mọi thứ cần thiết đều có sẵn trong nhà. Điều quan trọng hơn là gạt bỏ vài thứ hay được truyền tai nhau là “làm sạch đá rất tốt”.
- Nên có: một chậu nhựa hoặc bát lót khăn ở đáy để đá không va vào thành sứ; nước ấm khoảng bằng nước rửa mặt; xà phòng rửa tay hoặc nước rửa bát dịu, không màu, không hạt; bàn chải đánh răng lông mềm; khăn microfiber hoặc khăn cotton cũ sạch; tăm bông cho kẽ nhỏ.
- Không dùng giấm, chanh, nước tẩy bồn cầu, nước tẩy javen: axit ăn mòn đá có calcite như lapis, các khoáng vật đồng như malachite, và cả lớp đánh bóng của nhiều đá mềm; chất tẩy gốc clo làm hỏng khoen kim loại và đá nhuộm.
- Không dùng kem đánh răng, baking soda chà: cả hai có hạt mài. Trên đá dưới độ cứng 7 chúng để lại vết mờ, trên mọi đá đã đánh bóng chúng làm giảm độ bóng.
- Không dùng cồn, aceton, dầu thơm: chúng có thể làm mềm lớp nhựa ổn định, hoà tan một số thuốc nhuộm và để lại màng dính trên đá xốp.
- Không dùng búi sắt, miếng rửa bát mặt nhám: gần như mọi miếng nhám rửa bát đều cào được đá mềm và làm xước lớp phủ “aura”.
Nhiều người hỏi về muối. Muối không phải chất tẩy rửa có hiệu quả cao cho dầu da, và nước muối để khô lại trong kẽ đá xốp gây hại nhiều hơn lợi. Chuyện dùng muối theo nghi thức dân gian là một chủ đề khác, có bài riêng.
Năm bước rửa cho đá nhóm 1
Đây là quy trình gốc. Với đá nhóm 1, bạn có thể làm đúng như vậy mỗi khi đá trông xỉn vì mồ hôi hoặc bụi.
- Kiểm tra trước khi rửa. Nhìn kỹ viên đá dưới đèn: có vết nứt chạy sâu không, có chỗ dán keo không, khoen kim loại là bạc, inox hay mạ. Đá có vết nứt lớn rửa nhẹ hơn và tránh nước nóng.
- Ngâm ngắn trong nước ấm pha xà phòng. Vài giọt xà phòng vào một chậu nước ấm, thả đá vào năm đến mười phút để dầu da và bụi bong ra. Không cần lâu hơn.
- Chải nhẹ. Dùng bàn chải mềm chải theo vòng nhỏ, chú ý quanh lỗ xâu của hạt và mặt sau của mặt dây, nơi dầu da tích lại nhiều nhất.
- Tráng nước sạch. Tráng dưới vòi nước ấm hoặc nhúng qua một chậu nước sạch thứ hai để không còn xà phòng; xà phòng khô lại sẽ để màng mờ.
- Lau và để khô. Lau bằng khăn microfiber, sau đó để đá trên khăn khô ở chỗ thoáng có bóng râm vài giờ. Vòng hạt nên đặt nằm ngang, không treo, để dây không bị kéo giãn khi còn ướt.
Chỉnh lại cho đá nhóm 2 và nhóm 3
Nhóm 2: rửa nhanh, đỡ đá bằng tay. Đá mặt trăng, labradorite, amazonite và fluorite có mặt cát khai, tức những mặt phẳng yếu mà một cú va nhỏ có thể làm nứt dọc theo. Khi rửa, cầm đá trong lòng bàn tay thay vì thả vào chậu, không để chúng chạm vào nhau. Thời gian ngâm rút xuống còn một hai phút hoặc bỏ hẳn, chỉ chải nhẹ dưới nước ấm.
Nhóm 2: không chà mạnh lên đá mềm. Fluorite (Mohs 4) và rhodochrosite (khoảng 3,5–4) mềm hơn cả lưỡi dao thép. Bàn chải mềm vẫn được, nhưng hạt cát nhỏ dính trên đá khi chà sẽ làm xước. Tráng nước trước để cuốn hạt bụi đi rồi mới chải.
Nhóm 3: lau thay cho rửa. Nhúng góc khăn vào nước ấm pha cực ít xà phòng, vắt kiệt, lau từng viên, lau lại bằng khăn ẩm nước sạch, rồi lau khô ngay. Với selenite và đèn muối, chỉ dùng chổi lông và khăn khô.
Nhóm 3: đá đã xử lý cần nhẹ nhất. Đá tẩm nhựa hoặc ổn định (hay gặp ở ngọc lam, chrysocolla), đá nhuộm và đá phủ màu aura đều có lớp xử lý nằm ở bề mặt hoặc gần bề mặt. Xà phòng và nước nóng làm lớp đó yếu đi. Lau bằng khăn ẩm nước sạch là đủ cho phần lớn trường hợp.
Cụm tinh thể, hốc đá và mặt đá có kẽ sâu
Cụm thạch anh và hốc thạch anh tím khó làm sạch hơn vòng hạt vì có hàng chục đầu tinh thể nhọn và kẽ sâu giữa chúng. Bụi bám ở đó lâu ngày thành lớp xám, đầu tinh thể mất độ trong. Cách nhẹ nhàng nhất là dùng chổi lông mềm hoặc máy thổi bụi bóp tay (loại dùng cho ống kính máy ảnh) để đẩy bụi khô ra trước. Chỉ khi bụi đã bám thành lớp mới cần nước.
Khi rửa cụm bằng nước, đặt nó trên một khăn dày gấp trong chậu để đế không va vào đáy. Tưới nước ấm pha xà phòng lên thay vì ngâm cả khối, dùng bàn chải mềm hoặc tăm bông đi vào kẽ. Phần đế của nhiều hốc đá là lớp mã não hoặc đá mẹ bám khá chắc, nhưng một số hốc có đế bê tông, thạch cao hay keo do người bán đắp thêm cho đứng vững; phần đế đó không nên ngâm.
Đầu tinh thể thạch anh rất dễ mẻ khi va vào nhau hoặc vào vòi nước. Đây là kiểu hư hại hay gặp nhất khi rửa cụm, phổ biến hơn nhiều so với hại do nước. Đừng rửa hai cụm cùng một lúc, và khi lau khô thì thấm bằng khăn chứ không quấn khăn rồi xoay.
Sau khi rửa, để cụm khô lâu hơn vòng hạt, có thể cả một ngày, vì nước đọng ở đáy các kẽ sâu. Nếu nhà bạn ở vùng nước giếng nhiều vôi, tráng lần cuối bằng nước lọc hoặc nước đun sôi để nguội để giảm vệt trắng khi khô. Nếu bạn đang định mua thêm đá để bày, xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để biết trước nhóm đá trước khi đem về.
Vết bẩn khó: dầu, keo, cặn vôi và gỉ
Dầu và kem dưỡng da. Là vết bẩn hay gặp nhất trên vòng tay. Với đá nhóm 1, lặp lại bước ngâm nước ấm xà phòng thêm một lần thường là đủ. Với đá nhóm 3 thì chấp nhận rằng dầu đã thấm vào lỗ xốp sẽ không ra hết; lau bề mặt rồi từ nay đeo vòng sau khi kem đã khô.
Keo dán, băng dính, tem giá. Gỡ phần lớn bằng tay, phần keo còn lại trên đá nhóm 1 có thể dùng một chút dầu ăn trên khăn để làm mềm, sau đó rửa lại bằng xà phòng. Không dùng dung môi trên đá tẩm nhựa hoặc nhuộm.
Cặn vôi trắng trên đá và trong kẽ. Thường do rửa bằng nước giếng hoặc để đá khô có giọt nước đọng. Trên thạch anh, có thể thử chải lại bằng nước lọc ấm. Phòng giám định và xưởng có các dung dịch chuyên dụng tẩy cặn trên thạch anh, nhưng đó là hoá chất mạnh, không phải việc làm ở nhà; đừng dùng giấm, vì nhiều viên trong bộ sưu tập có thể là loại kỵ axit mà bạn không biết.
Vệt gỉ nâu vàng. Thường đến từ khoen sắt, kẹp kim loại hoặc nước nhiều sắt. Trên thạch anh, vệt gỉ nằm trong khe nứt rất khó lấy ra tại nhà. Một số cụm thạch anh tự nhiên vốn có màng oxit sắt từ trong mỏ; đó là một phần của mẫu khoáng vật, nhiều người sưu tầm còn giữ lại có chủ ý.
Sau khi rửa: lau khô, kiểm tra và cất
Bước cuối thường bị làm vội nhất nhưng ảnh hưởng nhiều tới độ bền. Đá còn ẩm cất vào túi nhung hay hộp kín sẽ giữ hơi nước cạnh dây xâu và khoen kim loại, nhất là vào mùa nồm ở miền Bắc. Để đá khô hẳn rồi mới cất.
Trong lúc chờ khô, đây là lúc tốt để soi lại viên đá. Dưới ánh sáng đèn pin, xem dây xâu có chỗ nào sờn, khoen có lỏng, lỗ hạt có cạnh sắc cứa dây không. Với cụm tinh thể, kiểm tra đầu tinh thể có mới mẻ không để lần sau rửa nhẹ hơn. Ghi lại những gì bạn thấy nếu bộ sưu tập lớn; như vậy bạn sẽ biết viên nào cần đem thợ, viên nào chỉ cần lau.
Về tần suất, không có con số đúng cho mọi người. Vòng đeo hằng ngày có thể rửa mỗi vài tuần nếu thấy xỉn; đá bày trên kệ phần lớn chỉ cần phủi bụi, rửa nước một hai lần mỗi năm. Rửa quá thường xuyên không làm đá sạch hơn mà chỉ tăng số lần đá bị cầm, va và ướt.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng nước rửa bát để rửa vòng đá không?
Được, nếu là loại dịu, không màu, không có hạt và chỉ dùng vài giọt trong một chậu nước ấm. Nước rửa bát làm tan dầu da hiệu quả. Tránh các loại có chất tẩy mạnh, hương liệu đậm hay chất tạo màu, và luôn tráng lại thật kỹ bằng nước sạch để không còn màng xà phòng.
Rửa vòng đá có làm dây thun nhanh đứt không?
Nước ấm và xà phòng dịu không làm đứt dây ngay, nhưng dây thun ướt rồi bị kéo căng khi còn ẩm sẽ mỏi nhanh hơn. Hãy đặt vòng nằm ngang cho khô, đừng treo lên móc và đừng đeo khi dây còn ướt. Dây đã mất độ đàn hồi thì nên thay chứ không nên cố giữ.
Có thể rửa đá bằng nước nóng để diệt khuẩn không?
Đá cứng không cần diệt khuẩn bằng nước nóng; xà phòng và nước ấm đã loại bỏ phần lớn bẩn trên bề mặt. Nước quá nóng còn gây sốc nhiệt cho đá có vết nứt, làm ra màu đá nhuộm và làm mềm lớp nhựa ổn định. Nếu lo vệ sinh, lau lại khoen kim loại là đủ.
Bao lâu nên rửa đá bày trên kệ một lần?
Phần lớn đá bày chỉ cần phủi bụi định kỳ bằng chổi lông mềm. Rửa bằng nước một hoặc hai lần mỗi năm là đủ cho đá nhóm cứng. Đá mềm và xốp thì gần như chỉ cần phủi bụi và lau khăn khô, rửa nước thường xuyên dễ làm hại hơn là làm đẹp.
Đá rửa xong bị mờ hơn trước là vì sao?
Hay gặp nhất là màng xà phòng hoặc cặn vôi còn lại do tráng không kỹ hoặc dùng nước nhiều khoáng. Tráng lại bằng nước lọc ấm và lau khô thường xử lý được. Nếu mờ không mất, có thể bề mặt đá mềm đã bị xước hoặc đá xốp đã hút chất gì đó, khi đó nên hỏi thợ.
Đá mua về có nên rửa ngay không?
Nên lau sạch bụi và dầu tay của người bán trước khi đeo hoặc bày, nhưng hãy xác định nhóm đá trước. Nếu không rõ là loại gì, lau bằng khăn hơi ẩm thay vì ngâm. Lần rửa đầu cũng là dịp tốt để soi xem đá có ra màu không, một dấu hiệu nhuộm mà người bán chưa nói.