Đá cất chung một hộp xước nhau vì đá cứng hơn cào được đá mềm hơn: thạch anh (Mohs 7) cào được fluorite (4), malachite (khoảng 3,5–4), ngọc lam (khoảng 5–6), lapis (khoảng 5–5,5) và cả obsidian (khoảng 5–5,5). Mỗi lần mở hộp, lắc hộp hay mang theo đi đường, các viên đá cọ vào nhau, và viên mềm hơn luôn là bên chịu thiệt. Cách giải quyết rất đơn giản: tách đá theo nhóm độ cứng và cho mỗi món một chỗ riêng.
Bài này giải thích thang Mohs nói gì và không nói gì, vì sao bụi trong nhà cũng là một “viên đá” cứng, rồi đưa ra cách chia ngăn, chọn túi, sắp xếp khi đeo nhiều vòng một lúc và khi bày đá trên kệ. Mọi con số độ cứng trong bài là khoảng thường gặp trong sách khoáng vật học; từng viên cụ thể có thể chênh chút ít.
Thang Mohs nói gì và không nói gì
Thang Mohs do nhà khoáng vật học người Đức Friedrich Mohs đề xuất đầu thế kỷ 19, xếp mười khoáng vật mốc từ mềm đến cứng: talc 1, thạch cao 2, calcite 3, fluorite 4, apatite 5, orthoclase 6, thạch anh 7, topaz 8, corundum 9, kim cương 10. Nguyên tắc rất đơn giản: khoáng vật nào cào xước được khoáng vật kia thì cứng hơn. Thang này chỉ cho biết thứ tự, không cho biết khoảng cách. Corundum ở bậc 9 và kim cương ở bậc 10 cách nhau rất xa về độ cứng tuyệt đối, xa hơn nhiều so với khoảng cách giữa bậc 1 và bậc 9 gộp lại.
Với việc cất đá, ý nghĩa thực tế là: viên có số Mohs cao hơn có thể làm xước viên có số thấp hơn. Hai viên cùng bậc cọ vào nhau vẫn có thể để lại vết mờ, chỉ là chậm hơn. Còn viên thấp hơn không cào được viên cao hơn, dù nó có thể để lại vệt bột của chính nó trên bề mặt.
Thang Mohs không nói gì về độ dai, tức khả năng chịu va đập. Một viên fluorite rơi xuống sàn dễ vỡ theo mặt cát khai; một viên nephrite mềm hơn thạch anh lại dai đến mức khó đập vỡ. Khi cất đá, bạn cần lo cả hai: tách theo độ cứng để tránh xước, và đệm lót để tránh va đập với các đá dễ vỡ.
Bụi trong nhà cũng là một viên đá cứng
Một điều ít người nghĩ tới: bụi bám trên kệ và trong hộp không chỉ là sợi vải và tóc. Một phần bụi là các hạt khoáng vật siêu nhỏ, trong đó có thạch anh, đến từ đất, cát, vật liệu xây dựng và bụi đường. Ở các thành phố đông xe như Hà Nội hay Thành phố Hồ Chí Minh, lượng bụi đó trong nhà không ít.
Hệ quả là khi bạn lau một viên đá có độ cứng dưới 7 bằng khăn khô dính bụi, bạn đang chà nhẹ một lớp hạt thạch anh lên nó. Đây là lý do nhiều viên malachite, ngọc lam, obsidian bày lâu năm mất dần độ bóng dù không ai làm rơi. Thói quen tốt là phủi bụi bằng chổi lông mềm hoặc thổi bụi trước, rồi mới lau bằng khăn sạch; và giặt khăn lau đá thường xuyên.
Bụi cũng là lý do hộp có nắp hoặc tủ kính tốt hơn kệ hở cho đá mềm. Đá cứng như thạch anh thì bụi gần như không làm xước được, chỉ làm xỉn, lau là sạch.
Cát mịn mang vào nhà theo giày dép, nhất là ở vùng ven biển hay gần công trình, là dạng bụi thạch anh thô hơn và cào mạnh hơn. Nếu kệ đá đặt gần cửa ra vào hay ban công, hãy coi khăn lau ở đó là khăn dính cát: giũ sạch, giặt thường xuyên, và không dùng chung chiếc khăn ấy cho đá mềm. Một hộp có nắp kín đặt trong phòng ngủ giữ đá mềm tốt hơn hẳn một kệ hở ngay lối đi.
Chia đá thành ba ngăn theo độ cứng
Cách dễ nhớ nhất là chia ba nhóm. Đá trong cùng nhóm vẫn nên có túi riêng nếu là hàng bạn quý; còn khi tiết kiệm chỗ, ít nhất đừng để đá khác nhóm chung một ngăn.
| Ngăn | Mohs khoảng | Đá thường gặp | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Ngăn cứng | 6,5–7 | Thạch anh các màu, mã não, chalcedony, mắt hổ, aventurine, jasper | Cứng nhưng đầu tinh thể và cạnh hạt vẫn mẻ khi va |
| Ngăn trung bình | 5–6,5 | Đá mặt trăng, labradorite, amazonite, hematite, pyrite, obsidian, ngọc lam, lapis, sodalite | Nhiều loại có cát khai hoặc dễ mẻ cạnh |
| Ngăn mềm | 2–4,5 | Fluorite, malachite, azurite, rhodochrosite, howlite, calcite, selenite | Cần túi riêng, đệm lót, tránh lau khô mạnh |
Nếu bộ sưu tập có đá ngoài nhóm phong thủy phổ biến, như topaz (8) hay vòng corundum, chúng xếp riêng hoặc vào ngăn cứng nhưng luôn có túi riêng, vì chúng cào được cả thạch anh. Ngọc trai, hổ phách, san hô là vật liệu hữu cơ rất mềm, càng phải tách riêng khỏi mọi loại đá. Hạt thuỷ tinh, hạt nhựa giả đá nằm khoảng 5–6 hoặc thấp hơn, cũng nên coi như đá trung bình hay mềm khi xếp.
Đá dễ mẻ, dễ vỡ cần thêm đệm lót
Đá có mặt cát khai. Fluorite tách theo bốn hướng tạo khối tám mặt; đá mặt trăng, labradorite, amazonite có hai hướng cát khai của họ feldspar; calcite tách theo ba hướng. Một cú va nhẹ đúng góc có thể làm chúng nứt phẳng theo mặt đó dù đá không hề mềm lắm. Với nhóm này, túi vải mỏng chưa đủ; nên quấn thêm một lớp khăn hoặc đặt trong ô có lót mút.
Đầu tinh thể và cạnh mỏng. Đầu nhọn của tinh thể thạch anh, cạnh của tháp đá, mép của lát mã não mỏng là chỗ mẻ đầu tiên. Khi cất, đặt đầu nhọn hướng lên hoặc hướng vào giữa ô, không chĩa ra phía thành hộp hay phía đá khác.
Thuỷ tinh tự nhiên. Obsidian và tektite vỡ theo kiểu vỏ sò, mép vỡ rất sắc. Một viên obsidian mẻ không chỉ mất đẹp mà còn có thể cứa tay khi lấy ra khỏi hộp. Bọc riêng và kiểm tra cạnh trước khi cầm.
Khối nặng đặt chồng. Quả cầu, khối đá lớn đặt chồng lên túi đựng vòng hạt sẽ đè nát những gì bên dưới. Đá nặng cất ở ngăn thấp nhất, một mình một chỗ, không chồng lên thứ gì.
Hộp, túi và khay: chọn thế nào
Không cần hộp đắt tiền. Điều quan trọng là mỗi món có một chỗ, không lăn qua lại và không bị nén chặt vào nhau.
- Túi vải mềm từng món: túi nhung, túi cotton hay túi vải bố có dây rút đều được, miễn mặt trong mềm. Tránh túi lót vải kim tuyến thô hay vải có hạt cườm bên trong.
- Khay chia ô có lót vải: hợp cho đá nhỏ, mặt dây, đá lăn. Mỗi ô một viên, không chồng lên nhau.
- Hộp có ngăn kéo nông: vòng hạt nằm phẳng trong ngăn nông tốt hơn treo, vì treo lâu dây thun bị kéo giãn bởi trọng lượng hạt.
- Hộp nhựa trong có ngăn: tiện để thấy đá, nhưng nhựa cứng không đệm được va đập; lót một lớp vải ở đáy.
- Túi zip nhựa: dùng tạm khi đi đường được, nhưng không nên cất dài hạn đá kỵ ẩm trong túi kín vào mùa nồm.
- Hộp gỗ: đẹp và đệm tốt, nhưng gỗ chưa xử lý kỹ có thể mốc khi ẩm; thỉnh thoảng mở ra cho thoáng.
Với người có nhiều đá, ghi tên khoáng vật lên túi hoặc ô bằng một mẩu giấy giúp tránh nhầm nhóm khi cất lại. Sau vài năm, phần lớn người giữ đá không còn nhớ chính xác viên nào là gì, nhất là đá cùng màu.
Đeo nhiều vòng đá cùng lúc trên một cổ tay
Vòng cứng và vòng mềm đặt cạnh nhau thì vòng mềm chịu. Một chuỗi thạch anh tím đeo sát một chuỗi ngọc lam hay howlite sẽ cọ vào nhau mỗi lần cử động tay. Sau vài tháng, hạt ngọc lam ở phía tiếp xúc mờ đi rõ rệt. Nếu thích đeo chồng nhiều chuỗi, chọn những chuỗi cùng nhóm cứng.
Vòng kim loại cũng là “đá cứng”. Lắc tay inox, đồng hồ thép, nhẫn vàng đeo cạnh vòng đá cũng cọ vào hạt. Thép không gỉ thường có độ cứng khoảng 5,5–6,5, đủ cào xước đá mềm. Vàng và bạc mềm hơn thạch anh, nên ở đây kim loại là bên bị xước.
Tách bằng một chuỗi trung gian. Nhiều người đặt một chuỗi gỗ, chuỗi hạt vải hay vòng da ở giữa hai chuỗi đá khác nhóm. Đây là cách đơn giản để vẫn đeo được nhiều vòng mà không cọ trực tiếp.
Tháo ra cất riêng từng chuỗi. Khi tháo vòng buổi tối, đừng ném chung vào một khay. Đặt từng chuỗi vào ô riêng hoặc ít nhất tách nhóm cứng và nhóm mềm.
Bày đá trên kệ và mang đá đi đường
Đá bày ngoài cũng va nhau, nhất là khi lau dọn hoặc khi bày quá sát. Đá mang theo đi đường còn chịu rung lắc cả ngày. Vài bước cho hai trường hợp này:
- Trên kệ, để mỗi viên cách nhau ít nhất một đốt ngón tay; khi lau dọn, nhấc từng viên lên chứ không đẩy trượt trên mặt kệ.
- Đặt đá tròn như quả cầu lên đế; không có đế thì đá dễ lăn và va vào đá bên cạnh hoặc rơi xuống sàn.
- Cụm tinh thể nhiều đầu nhọn đặt ở chỗ ít người đi qua, xa mép kệ; đầu tinh thể mẻ thường do quệt tay hay quét chổi.
- Khi mang đá đi xa, quấn từng viên trong khăn mềm hoặc giấy mềm không chữ, đặt vào hộp cứng, chèn kín các khoảng trống để đá không lăn.
- Vòng đeo tay mang theo thì cho từng chuỗi vào túi vải riêng; đừng để chung trong túi xách với chìa khoá, đồng xu.
- Khi về, kiểm tra từng món dưới đèn trước khi cất lại; vết xước mới phát hiện sớm giúp bạn biết cách đóng gói nào chưa ổn.
Nếu bạn sắp mua thêm đá để bày hoặc đeo, xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy; biết rõ tên khoáng vật ngay từ đầu giúp bạn xếp nó vào đúng ngăn khi đem về.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh có làm xước được thạch anh khác không?
Có thể, dù chậm hơn nhiều so với cào đá mềm. Hai viên cùng độ cứng cọ vào nhau lâu ngày vẫn để lại vết mờ, đặc biệt ở cạnh và đầu tinh thể. Va đập mạnh còn làm mẻ cạnh. Vì vậy ngay cả đá cùng nhóm cứng cũng nên có túi riêng nếu là món bạn quý.
Đá mềm bị xước có đánh bóng lại được không?
Vết xước nông trên bề mặt có thể được thợ mài và đánh bóng lại, viên đá sẽ nhỏ đi một chút. Với hạt tròn đã xâu, việc này tốn công hơn vì phải đánh bóng từng hạt. Đá có lớp tẩm nhựa hoặc phủ màu thì đánh bóng có thể làm lộ phần đá chưa xử lý bên dưới.
Có nên dùng kính cường lực làm mặt kệ bày đá không?
Kính rất cứng so với nhiều loại đá mềm, nên đá mềm trượt trên mặt kính sẽ xước đá chứ không xước kính. Lót một miếng vải mỏng hay đế gỗ nhỏ dưới mỗi viên là đủ. Thêm nữa, quả cầu trong đặt trên kính cạnh cửa sổ cần lưu ý chuyện tụ nắng.
Có cần biết chính xác độ cứng từng viên không?
Không cần chính xác đến số lẻ. Chỉ cần biết viên đó thuộc nhóm cứng, trung bình hay mềm để xếp ngăn. Nếu không rõ là khoáng vật gì, xếp tạm vào ngăn mềm và cho túi riêng, vì cẩn thận thừa không làm hỏng gì, còn xếp nhầm vào chung với đá cứng thì có thể.
Có nên tự thử độ cứng bằng cách cào lên kính hay dao không?
Không nên. Phép thử cào để lại vết xước vĩnh viễn trên đá, và người không quen dễ đọc nhầm vệt bột của vật mềm hơn thành vết xước. Người giám định không cào đá đã đánh bóng; họ dùng các phép đo không phá huỷ. Muốn biết độ cứng, tra theo tên khoáng vật là đủ.
Túi nhung đựng đá có cần giặt không?
Có. Túi dùng lâu tích bụi bên trong, mà bụi chứa hạt cứng có thể làm xước đá mềm. Giặt tay túi bằng nước và xà phòng nhẹ vài lần mỗi năm, phơi khô hẳn trước khi cho đá vào lại. Túi đã mốc hoặc sờn rách thì nên thay.