Không phải loại đá nào cũng chịu được nước. Selenite và đèn đá muối tan một phần trong nước; angelite có thể ngậm nước và nở ra; pyrite gặp ẩm lâu ngày thì bị oxy hoá, bở dần; ngọc lam, malachite, lapis và các đá đã tẩm nhựa hay nhuộm thì hút nước kéo theo bẩn và hoá chất vào lỗ xốp. Với nhóm này, thói quen “ngâm cho sạch” hoặc rửa dưới vòi lâu là con đường nhanh nhất làm đá xỉn, rỗ hoặc đổi màu.
Bài dưới đây nói từng cách nước làm hại đá, danh sách đá nên tránh ngâm, khác biệt giữa nước máy, nước giếng và nước biển với đá, cách lau thay cho rửa, và nên làm gì nếu lỡ ngâm rồi. Thạch anh, mã não, mắt hổ, obsidian rửa nước bình thường không sao; chúng chỉ được nhắc tới để so sánh.
Bốn cách nước làm hại một viên đá
Hoà tan. Một số khoáng vật tan được trong nước dù chậm. Halite là muối ăn dạng khoáng, tan rất nhanh. Thạch cao, tức khoáng vật làm nên selenite và nhiều “hoa hồng sa mạc”, tan chậm hơn nhiều nhưng đủ để bề mặt bóng như lụa trở nên mờ đục, các thớ sợi dựng xơ lên sau vài lần ngâm.
Ngậm nước và thay đổi cấu trúc. Angelite là anhydrite, tức canxi sulfat không có nước. Gặp ẩm lâu, nó có thể ngậm nước dần để chuyển sang thạch cao, thể tích tăng, bề mặt rạn và mất màu xanh xám. Quá trình này không diễn ra sau một lần rửa nhanh, nhưng ngâm thường xuyên là mời nó đến.
Thấm vào lỗ xốp. Ngọc lam, chrysocolla, lapis, malachite, howlite có độ xốp đáng kể. Nước tự nó không phải là vấn đề lớn, nhưng nước mang theo xà phòng, cặn vôi, dầu da, chất tẩy vào sâu bên trong và để lại khi bay hơi. Kết quả là đá sẫm màu không đều, có quầng hoặc vệt.
Kích hoạt phản ứng hoá học. Pyrite và marcasite là sulfide sắt. Trong không khí ẩm và có nước, chúng bị oxy hoá, sinh ra các muối sulfat sắt và axit, bề mặt nổi bột trắng hoặc vàng, đá bở dần. Giới sưu tầm gọi hiện tượng này là “pyrite mục”. Ngâm nước thì không làm mục ngay, nhưng để đá ướt rồi cất kín là điều kiện thuận lợi cho nó.
Danh sách đá nên tránh ngâm và mức cẩn thận
Bảng dưới xếp các đá hay gặp ở tiệm vật phẩm theo lý do chính khiến chúng ngại nước. Độ cứng Mohs ghi theo khoảng thường thấy trong sách khoáng vật học.
| Đá | Khoáng vật, Mohs | Lý do ngại nước | Cách làm sạch nên dùng |
|---|---|---|---|
| Selenite, hoa hồng sa mạc thạch cao | Thạch cao, khoảng 2 | Tan chậm, bề mặt mờ, sợi xơ | Chổi lông mềm, khăn khô |
| Đèn đá muối, khối muối hồng | Halite, khoảng 2–2,5 | Tan nhanh, hút ẩm ra nước | Khăn vắt thật kiệt, lau nhanh |
| Angelite | Anhydrite, khoảng 3,5 | Ngậm nước chuyển sang thạch cao | Khăn khô, không ngâm |
| Pyrite, marcasite | Sulfide sắt, khoảng 6–6,5 | Oxy hoá khi ẩm, có thể mục | Khăn khô, cất nơi khô |
| Ngọc lam (turquoise) | Phosphate đồng, khoảng 5–6 | Xốp, hút nước kéo theo dầu và xà phòng | Khăn hơi ẩm, lau khô ngay |
| Malachite, azurite, chrysocolla | Khoáng vật đồng, khoảng 2–4 | Mềm, xốp, kỵ axit | Khăn hơi ẩm, không ngâm |
| Lapis lazuli | Đá nhiều khoáng vật, khoảng 5–5,5 | Có calcite, hơi xốp, hàng nhuộm có thể ra màu | Lau ẩm nhanh, lau khô |
| Đá đã tẩm nhựa, ổn định, nhuộm | Nhiều loại | Nước nóng và xà phòng làm hỏng lớp tẩm, ra màu | Lau ẩm, tránh nước nóng |
| Thạch anh, mã não, mắt hổ, obsidian | Khoảng 5–7 | Không ngại nước sạch | Rửa nước ấm, xà phòng dịu |
Một trường hợp đặc biệt nên biết: opal loại “hydrophane”, gặp nhiều ở opal nguồn Ethiopia, hút nước rất mạnh. Khi ướt nó có thể trong ra và mất ánh lửa màu tạm thời, khô lại thì thường trở về như cũ, nhưng nếu nước mang theo bẩn hay dầu thì vết đó ở lại. Opal không phải đá phổ biến ở tiệm vật phẩm, nhưng ai có thì không nên ngâm.
Nước máy, nước giếng, nước biển khác nhau thế nào với đá
Với đá cứng không xốp như thạch anh, nước máy hay nước giếng đều được, miễn lau khô sau đó. Với đá xốp thì nguồn nước bắt đầu có ý nghĩa. Nước máy ở các thành phố có lượng clo dư nhỏ để khử khuẩn; lượng đó không đủ ăn mòn đá trong một lần rửa, nhưng vẫn là một hoá chất thấm vào lỗ xốp nếu ngâm lâu. Nước giếng khoan ở nhiều vùng nhiều vôi hoặc nhiều sắt; khi bay hơi, vôi để lại lớp cặn trắng mờ, sắt để lại vệt vàng nâu, rất khó lấy ra khỏi bề mặt đá mờ hay kẽ tinh thể.
Nước biển là trường hợp xấu nhất cho đá xốp và cho phụ kiện kim loại. Muối tinh thể hoá trong lỗ xốp khi khô, có thể làm bề mặt mềm như ngọc lam hoặc malachite rỗ dần sau nhiều lần. Khoen bạc, khoen mạ và lõi đồng của charm cũng bị ăn mòn nhanh hơn rõ rệt trong môi trường muối. Người sống ở các tỉnh ven biển như Khánh Hoà hay Quảng Ninh, hoặc hay đi tắm biển, nên tháo vòng đá xốp trước khi xuống nước.
Nếu cần rửa đá xốp vì bẩn thật sự, nước cất hoặc nước lọc đã đun sôi để nguội là lựa chọn ít để lại cặn nhất. Đây không phải nước có phép gì, chỉ là nước ít khoáng chất hoà tan, khô đi không để vệt.
Lau thay cho rửa: cách làm với đá kỵ nước
Với nhóm đá trong bảng, mục tiêu là làm sạch bụi và dầu bề mặt mà nước gần như không chạm vào lỗ xốp hay mặt tan được. Cách làm từng bước:
- Dùng chổi lông mềm, như cọ trang điểm sạch hoặc cọ vẽ màu nước, quét bụi khỏi bề mặt và kẽ đá. Với selenite và đèn muối, bước này thường là đủ.
- Chuẩn bị một khăn sợi nhỏ (microfiber) sạch. Nhúng một góc khăn vào nước ấm, vắt đến khi khăn chỉ còn hơi ẩm, sờ không thấy nước.
- Lau nhẹ theo một chiều, không chà qua lại mạnh. Với vòng hạt, lau từng hạt, tránh làm ướt dây xâu.
- Nếu có vết dầu, có thể chấm vào nước một chút xà phòng rửa tay dịu không màu, không mùi, lau qua vùng dầu, rồi lau lại ngay bằng góc khăn ẩm nước sạch.
- Lau khô bằng phần khăn khô còn lại, rồi để đá nằm trong chỗ thoáng, có bóng râm, ít nhất vài giờ trước khi cất vào hộp.
- Với pyrite và angelite, nên bỏ qua hẳn bước dùng khăn ẩm, chỉ dùng chổi và khăn khô.
Không dùng giấy ăn để lau đá mềm: một số loại giấy có sợi thô và có thể chứa chất độn, lau mạnh trên malachite hay selenite để lại vết mờ. Khăn microfiber hoặc vải cotton cũ đã giặt nhiều lần an toàn hơn.
Lỡ ngâm đá kỵ nước rồi thì làm gì
Chuyện này rất hay xảy ra, nhất là khi trong nhà có người không biết viên đá là loại gì và thả chung vào bát nước rửa cùng các viên khác. Nên xử lý theo trình tự dưới đây, và đừng hoảng: một lần ngâm ngắn thường để lại hậu quả nhỏ hơn bạn nghĩ.
- Vớt đá ra ngay, đặt lên khăn khô, thấm hết nước bên ngoài; không chà.
- Để đá khô tự nhiên ở nơi thoáng, có bóng râm, ít nhất một đến hai ngày với đá xốp; không sấy, không phơi nắng, không cho vào lò vi sóng hay nồi chiên không dầu để “sấy nhanh”.
- Selenite bị mờ bề mặt: để khô hẳn, sau đó lấy chổi mềm quét các sợi xơ cho nằm xuống. Độ bóng như lụa có thể không trở lại hoàn toàn; đánh bóng lại là việc của thợ.
- Đèn đá muối bị chảy nước: lau khô, bật đèn vài giờ để hơi ấm làm khô bề mặt, đặt trên một đĩa lót để nước muối không loang ra mặt gỗ.
- Pyrite đã ướt: lau thật khô, để khô vài ngày ở chỗ thoáng, sau đó theo dõi xem có bột trắng hay vàng nổi lên trong các tuần tiếp theo không.
- Đá nhuộm ra màu vào nước: ghi nhận lại, đó là dấu hiệu chắc chắn của nhuộm; từ nay tránh để nó tiếp xúc nước lâu và tránh đeo khi ra mồ hôi nhiều.
Nếu pyrite đã nổi bột và bở thành mảng, đó là mục thật sự. Phần bột có tính axit, nên đeo găng khi cầm, tách viên đó ra khỏi các viên khác và khỏi hộp gỗ, giấy, vì axit có thể ăn sang. Giữ hay bỏ là tuỳ bạn, nhưng đừng cất chung.
Những thói quen ngâm đá hay gặp và cách đổi cho an toàn
Ngâm cả bộ sưu tập chung một bát. Đây là cách nhanh nhất để một viên đá kỵ nước lẫn vào nhóm chịu nước. Nếu muốn rửa nhiều viên một lúc, hãy chia đá thành hai nhóm trước: nhóm rửa nước được và nhóm chỉ lau. Đá không rõ tên xếp vào nhóm chỉ lau.
Ngâm qua đêm cho “sạch hẳn”. Bụi và dầu trên đá cứng bong ra trong vài phút với nước ấm và xà phòng dịu; ngâm lâu hơn không làm sạch thêm mà chỉ cho nước thêm thời gian thấm vào khe nứt, lớp tẩm và dây xâu. Với đá cứng, năm đến mười phút là đủ.
Rửa xong úp lên khăn rồi cất ngay. Mặt dưới viên đá và lỗ xâu vẫn còn ẩm. Cất vào túi nhung hay hộp kín lúc này là giữ hơi ẩm lại cạnh đá và khoen kim loại suốt nhiều ngày. Nên để khô hẳn trên khăn ở chỗ thoáng rồi mới cất.
Dùng nước nóng già cho nhanh sạch. Nước nóng không làm sạch tốt hơn nước ấm bao nhiêu nhưng lại làm mềm lớp nhựa ổn định, làm ra màu đá nhuộm và gây sốc nhiệt cho đá có vết nứt. Nước ấm vừa tay là mức hợp lý cho mọi nhóm đá chịu nước.
Malachite và “nước đá”: một lưu ý an toàn
Trên mạng có trào lưu ngâm đá vào nước rồi uống, gọi là nước đá hay nước tinh thể. Với malachite, azurite và chrysocolla, đây là việc không nên làm. Ba khoáng vật này chứa đồng ở dạng có thể hoà tan một phần, nhất là khi nước có tính axit nhẹ như nước chanh, trà, nước có ga. Uống lượng đồng không kiểm soát là rủi ro sức khoẻ thật, không phải chuyện niềm tin.
Các khoáng vật khác cũng không nên dùng cho việc này nếu bạn không biết chắc thành phần, vì nhiều đá bán ở chợ có thể đã nhuộm, tẩm nhựa hoặc chứa khoáng vật phụ như pyrite, galena. Viên đá đẹp nhất khi nằm trong tủ hay trên cổ tay, không phải trong cốc nước. Nếu ai đó trong nhà đã uống loại nước như vậy và thấy khó chịu, cần hỏi bác sĩ hoặc cơ sở y tế, mang theo viên đá để họ biết là loại gì.
Với người làm nghề mài, khắc malachite, nguy cơ lớn hơn nằm ở bụi đá. Các xưởng thường mài ướt để giữ bụi không bay, đeo khẩu trang lọc bụi mịn và rửa tay trước khi ăn. Đây là việc của xưởng, không phải thứ nên thử ở nhà.
Câu hỏi thường gặp
Rửa vòng thạch anh dưới vòi nước có sao không?
Thạch anh là khoáng vật cứng, không tan và gần như không xốp, nên rửa dưới vòi nước ấm với chút xà phòng dịu không có vấn đề gì. Điều cần lưu ý là dây xâu: dây thun ướt nhiều lần nhanh mỏi, nên lau khô và để vòng khô hẳn trước khi đeo lại.
Selenite bị mờ sau khi ngâm có lấy lại độ bóng được không?
Một phần có thể cải thiện bằng cách để khô hẳn rồi quét chổi mềm cho sợi nằm xuống. Nếu bề mặt đã tan mất một lớp, chỉ có cách mài và đánh bóng lại ở xưởng. Vì selenite rất mềm và rẻ hơn công mài, nhiều người chọn giữ nguyên như một vết thời gian.
Vì sao đèn đá muối hay bị chảy nước vào mùa nồm?
Halite là khoáng vật hút ẩm. Khi độ ẩm không khí cao, hơi nước ngưng trên bề mặt khối muối, hoà tan một lớp mỏng và chảy xuống thành nước muối. Bật đèn để khối muối ấm lên giúp bề mặt khô, và nên đặt đèn trên đĩa lót để bảo vệ mặt bàn.
Ngọc lam có đeo khi rửa tay, rửa bát được không?
Rửa tay nhanh thì không đáng lo, nhưng ngâm tay lâu trong nước rửa bát có chất tẩy là điều nên tránh. Ngọc lam xốp sẽ hút chất tẩy và dầu mỡ, lâu dần sẫm màu không đều. Nhiều người tháo vòng ngọc lam trước khi làm việc nhà có nước là vì vậy.
Làm sao biết viên đá của bạn có kỵ nước không khi không rõ là đá gì?
An toàn nhất là coi như nó kỵ nước cho tới khi biết chắc. Lau bằng khăn hơi ẩm thay vì ngâm. Có thể hỏi lại người bán tên khoáng vật và có xử lý gì không, hoặc đem đi giám định nếu viên đá có giá trị với bạn. Đá mềm, nhẹ, bề mặt mờ thường là nhóm cần cẩn thận.
Pyrite nổi bột trắng có độc không?
Bột đó thường là muối sulfat sắt và có tính axit nhẹ, không phải thứ nên để dính tay rồi đưa lên miệng. Đeo găng khi cầm, lau sạch bằng khăn khô, rửa tay sau đó và cất viên đá riêng ở nơi khô ráo. Nếu bột lan rộng và đá bở, quá trình mục đã đi xa, khó dừng hẳn.