Một số loại đá thật sự nhạt màu khi phơi nắng lâu ngày: thạch anh tím, thạch anh khói, fluorite, chrysoprase, ngọc lam và gần như mọi loại đá đã nhuộm. Thủ phạm là tia cực tím trong ánh nắng và nhiệt độ tăng lên khi đá nằm dưới nắng, chứ không phải chuyện viên đá “hết khí” hay “mệt”. Quá trình này thường rất chậm, tính bằng tháng hoặc năm, nên người giữ đá ít khi nhận ra cho tới lúc đặt viên đá cạnh một viên cùng loại vẫn cất trong hộp.
Bài này đi theo từng nhóm đá: màu của chúng sinh ra từ đâu, vì sao cơ chế đó sợ ánh sáng hoặc sợ nóng, loại nào gần như không sao. Phần sau là cách bày hốc đá, quả cầu, vòng hạt trong nhà để vẫn ngắm được mà màu giữ lâu, và một cách tự theo dõi đơn giản để biết viên đá của bạn có đang nhạt đi hay không.
Vì sao một viên đá có thể nhạt màu
Màu của đá đến từ vài nguồn rất khác nhau, và độ bền của màu phụ thuộc vào nguồn đó. Có màu đến từ chính nguyên tố tạo nên khoáng vật, như đồng trong malachite: loại màu này rất bền với ánh sáng. Có màu đến từ một lượng nhỏ tạp chất nằm xen trong mạng tinh thể, như sắt trong thạch anh tím hay nhôm trong thạch anh khói. Riêng hai trường hợp này, tạp chất thôi chưa đủ: phải có thêm bức xạ tự nhiên trong lòng đất qua hàng triệu năm tạo ra những chỗ hụt electron gọi là tâm màu. Tâm màu chính là thứ hấp thụ ánh sáng để cho ta thấy màu tím hay màu khói.
Tâm màu không phải là thứ vĩnh cửu. Nhiệt độ cao làm nó biến mất rất nhanh, đó là lý do thạch anh tím nung lên vài trăm độ chuyển sang vàng. Ánh sáng mạnh, nhất là tia cực tím, cũng làm nó tắt dần, chỉ chậm hơn nhiều. Vì vậy những đá có màu nhờ tâm màu là nhóm cần để ý nhất khi bày ra chỗ sáng.
Nguồn thứ ba là thuốc nhuộm do người thêm vào, gặp nhiều ở mã não, howlite, magnesite, thạch anh nứt nhuộm. Thuốc nhuộm hữu cơ màu rực như hồng sen, tím than, xanh lá mạ thường kém bền sáng hơn bất cứ màu tự nhiên nào. Nguồn thứ tư là nước nằm trong cấu trúc đá, như ở chrysoprase, ngọc lam, opal: nắng làm nóng và khô đá, mất bớt nước thì màu và độ trong có thể đổi theo.
Những loại đá hay gặp và phản ứng với nắng
Bảng dưới gom các đá thường bán dưới tên đá phong thủy. Mức độ ghi theo kinh nghiệm chung của giới giám định và sưu tầm; mỗi viên một khác, nên coi đây là mức để cẩn thận chứ không phải lời tiên đoán chính xác.
| Loại đá | Màu đến từ đâu | Phản ứng với nắng, nóng | Nên bày thế nào |
|---|---|---|---|
| Thạch anh tím (amethyst) | Sắt cộng tâm màu do bức xạ tự nhiên | Nhạt dần khi phơi nắng gắt lâu ngày, chuyển vàng hoặc mất màu khi bị nung | Tránh bậu cửa có nắng trực tiếp |
| Thạch anh khói | Nhôm cộng tâm màu | Nhạt khi gặp nhiệt, ánh sáng mạnh kéo dài cũng làm nhạt dần | Như thạch anh tím |
| Thạch anh hồng | Còn bàn cãi, có liên quan đến sợi khoáng vật siêu nhỏ bên trong | Nhiều người giữ đá ghi nhận màu có thể nhạt sau thời gian dài dưới nắng | Chỗ sáng gián tiếp |
| Citrine tự nhiên và thạch anh tím đã nung vàng | Sắt ở trạng thái khác | Khá bền với ánh sáng thường | Ít phải lo, chỉ tránh chỗ nóng |
| Fluorite | Tâm màu, tạp chất đất hiếm | Một số màu tím, xanh có thể nhạt khi phơi sáng lâu | Chỗ sáng gián tiếp, tránh nóng vì dễ nứt |
| Chrysoprase | Niken, có nước trong cấu trúc | Nóng và khô lâu có thể làm nhạt màu xanh táo | Tránh nắng, tránh chỗ khô nóng |
| Ngọc lam (turquoise) | Đồng, sắt, có nước | Nóng và khô làm đổi sắc, dầu da làm sẫm | Tránh nắng gắt và nguồn nhiệt |
| Mã não, howlite nhuộm màu rực | Thuốc nhuộm | Thường nhạt nhanh nhất trong bảng | Coi như đồ cần che nắng |
| Obsidian, hematite, mắt hổ, malachite | Thành phần chính hoặc cấu trúc | Gần như không phai vì ánh sáng | Chỉ cần lo nhiệt và va đập |
Một điểm hay bị bỏ qua: đá phủ màu kiểu “aura” (thạch anh phủ một lớp kim loại mỏng óng ánh) không phai theo kiểu nhạt dần, mà lớp phủ mòn đi ở chỗ hay cọ xát. Nắng gần như không ảnh hưởng tới lớp phủ đó; thứ làm hỏng nó là ma sát và hoá chất.
Nắng, nhiệt và đèn trong nhà: thứ nào thật sự gây phai
Nắng trực tiếp qua cửa sổ là nguồn mạnh nhất. Kính cửa sổ thường chặn được phần lớn tia UVB nhưng để lọt khá nhiều UVA và toàn bộ ánh sáng nhìn thấy. Một cụm thạch anh tím nằm trên bậu cửa hướng tây ở Thành phố Hồ Chí Minh nhận nắng chiều mỗi ngày nhiều giờ, cộng thêm nhiệt hắt vào kính, là điều kiện làm phai tốt nhất bạn có thể tạo ra trong nhà.
Nhiệt cộng với ánh sáng tệ hơn từng thứ riêng lẻ. Đá sẫm màu nằm dưới nắng có thể nóng hơn nhiều so với không khí trong phòng. Với thạch anh tím và thạch anh khói, nhiệt là kẻ xoá tâm màu nhanh nhất. Bảng đồng hồ ô tô đỗ ngoài nắng là nơi cực đoan: nhiều người treo chuỗi hạt đá ở gương chiếu hậu hoặc đặt quả cầu nhỏ trên taplo mà không nghĩ tới điều này.
Đèn LED trong nhà gần như vô hại. Đèn LED trắng thông dụng phát rất ít tia cực tím và toả nhiệt ít. Bày đá trong tủ kính có đèn LED gần như không làm đá phai đáng kể. Đèn halogen rọi gần thì khác: ánh sáng mạnh và nóng, có thể làm khô đá ngậm nước như ngọc lam, chrysoprase.
Đèn tử ngoại để soi đá huỳnh quang thì dùng ngắn. Một số người mê khoáng vật dùng đèn UV để xem fluorite, calcite phát quang. Soi vài phút để ngắm không gây hại, nhưng đừng để đèn chiếu liên tục trong tủ trưng bày như một kiểu đèn trang trí.
Đá nhuộm và đá xử lý màu: nhóm phai nhanh nhất
Nếu bạn có một chuỗi mã não màu hồng sen, xanh dương sáng hoặc tím than, khả năng cao đó là mã não đã nhuộm. Mã não là thạch anh vi tinh có rất nhiều lỗ xốp li ti, hút thuốc nhuộm vào sâu bên trong. Một số kiểu nhuộm truyền thống như nhuộm đen bằng đường và axit, hay nung để ra màu đỏ cam, cho màu khá bền. Còn các thuốc nhuộm hữu cơ màu rực thì kém bền sáng, đeo ngoài nắng vài mùa là có thể nhạt rõ, nhất là phía hạt quay ra ngoài.
Howlite và magnesite nhuộm giả ngọc lam, giả lapis cũng vậy. Màu nằm chủ yếu ở lớp gần bề mặt và trong các đường nứt, nên khi nhạt sẽ nhạt không đều: chỗ hay nằm dưới nắng bạc trước, chỗ khuất vẫn đậm. Dấu hiệu này đôi khi giúp bạn nhận ra một viên đá đã nhuộm mà người bán không khai.
Một trường hợp ngược lại: một số đá được chiếu xạ để tạo hoặc làm đậm màu, như thạch anh khói chiếu xạ. Màu tạo bằng chiếu xạ cũng là tâm màu, nên cũng nhạy nhiệt và có thể nhạy sáng tương tự hàng tự nhiên. Đá chiếu xạ bán ở thị trường hợp pháp đã được để cho phóng xạ tồn dư giảm về mức an toàn; điều đáng quan tâm với người giữ đá chỉ là màu có thể không bền, vì vậy cũng nên tránh nắng như đá tự nhiên.
Bày hốc đá, cụm tinh thể và quả cầu trong phòng khách
Phần lớn đá phong thủy được mua để bày, nên chuyện chọn chỗ đặt quan trọng hơn mọi mẹo bảo quản. Trình tự dưới đây áp cho hốc thạch anh tím, cụm tinh thể, quả cầu và tháp đá đặt trên kệ hay bàn.
- Đi một vòng quanh phòng vào buổi trưa và buổi chiều, ghi nhớ những chỗ có vệt nắng chiếu thẳng vào, kể cả vệt nắng chỉ xuất hiện vài tháng trong năm khi mặt trời đổi hướng.
- Xếp đá có tâm màu (thạch anh tím, thạch anh khói, fluorite) và đá nhuộm vào chỗ chỉ có ánh sáng gián tiếp: kệ sát tường đối diện cửa sổ, tủ kính trong góc.
- Đá không ngại sáng như obsidian, hematite, mắt hổ, thạch anh trắng có thể đứng gần cửa hơn; riêng quả cầu và khối trong suốt thì vẫn tránh nắng vì nguy cơ tụ nắng gây cháy.
- Nếu buộc phải bày gần cửa, dùng rèm mỏng hoặc dán phim chống tia cực tím cho kính; hai cách này giảm đáng kể lượng UVA lọt vào.
- Không đặt đá ngay trên hoặc cạnh nguồn nhiệt: nóc tủ lạnh phía sau, cạnh bếp, trên ampli, dưới đèn bàn halogen.
- Mỗi năm đổi hướng hốc đá một lần nếu nó buộc phải đứng ở chỗ hơi sáng, để không có một mặt nhận hết ánh sáng.
Vòng đá đeo hằng ngày ngoài trời
Vòng đeo tay không thể giấu khỏi nắng như đá bày trên kệ. Tin tốt là đeo bình thường, phần lớn thời gian vòng nằm trong bóng tay áo hoặc trong nhà, nên tốc độ phai chậm hơn nhiều so với một hốc đá nằm trên bậu cửa. Vài thói quen nhỏ giúp màu giữ lâu hơn:
- Tháo vòng thạch anh tím, vòng đá nhuộm trước khi đi biển, đi bơi ngoài trời hay làm việc cả ngày dưới nắng; nắng biển vừa gắt vừa nóng.
- Không phơi vòng ngoài nắng cho khô sau khi rửa; lau bằng khăn mềm rồi để khô trong bóng râm thoáng gió.
- Không để vòng trên taplo, trong cốp xe hay túi đặt trên ghế xe đỗ ngoài trời.
- Với vòng đá nhiều màu, so định kỳ phía hạt quay ra ngoài với phía hạt áp vào cổ tay; chênh màu là dấu hiệu nên giảm phơi nắng.
- Nếu muốn có một chuỗi đeo đi nắng thường xuyên, chọn các đá ít nhạy sáng như mắt hổ, obsidian, hematite, mã não màu tự nhiên.
Mồ hôi, kem chống nắng và nước hoa không làm phai theo nghĩa quang học, nhưng chúng bám lên bề mặt làm đá trông xỉn, và với đá xốp như ngọc lam thì dầu có thể thấm vào làm sẫm màu. Đó là một chuyện khác với phai nắng, cần cách xử lý khác.
Tự kiểm tra viên đá có đang phai không
Mắt người rất kém trong việc nhớ màu. Một viên đá nhạt đi chút ít mỗi tháng sẽ trông “vẫn vậy” mỗi ngày bạn nhìn. Cách duy nhất đáng tin là so với một mốc cố định:
- Khi mới có viên đá, chụp một tấm ảnh dưới ánh sáng ổn định, ví dụ cạnh cửa sổ hướng bắc lúc trời không nắng gắt, đặt cạnh một tờ giấy trắng để làm mốc cân bằng trắng.
- Ghi lại ngày chụp và chỗ đặt đá trong ghi chú của điện thoại.
- Với vòng hạt, có thể giữ một hạt dự phòng (nhiều tiệm vẫn cho kèm) trong hộp kín, tối, làm mẫu đối chứng.
- Sau sáu tháng hoặc một năm, chụp lại đúng điều kiện cũ, đặt hai ảnh cạnh nhau hoặc đặt hạt dự phòng cạnh chuỗi đang đeo.
- Nếu thấy chênh rõ, dời đá vào chỗ tối hơn. Màu do tâm màu đã mất thì không tự hồi lại khi cất vào tối; chỉ có thể giữ cho phần màu còn lại không nhạt thêm.
Vì sao không hồi lại được? Tâm màu sinh ra từ bức xạ tự nhiên kéo dài hàng triệu năm. Phòng thí nghiệm có thể chiếu xạ lại để tạo màu, nhưng đó là một kiểu xử lý mới, và đá sau khi chiếu xạ thì phải khai là đã xử lý khi bán.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh tím để trong phòng có đèn điện cả ngày có bị phai không?
Đèn LED và đèn huỳnh quang thông dụng trong nhà phát rất ít tia cực tím so với nắng, nên tốc độ phai nếu có là rất chậm, khó thấy trong nhiều năm. Điều đáng lo là đèn halogen rọi sát làm đá nóng lên, và vệt nắng trực tiếp xuyên qua cửa sổ vào một giờ nào đó trong ngày.
Đá đã phai màu có cách nào làm đậm lại tại nhà không?
Không có cách nào an toàn tại nhà. Màu do tâm màu chỉ tạo lại được bằng chiếu xạ trong cơ sở có giấy phép, còn đá nhuộm thì nhuộm lại là thêm một lần xử lý. Các mẹo như ngâm dầu, ngâm nước hay đặt dưới trăng không đổi được cấu trúc gây màu của đá.
Citrine có cần tránh nắng như thạch anh tím không?
Citrine tự nhiên và thạch anh tím đã nung thành màu vàng nhìn chung bền với ánh sáng thường hơn thạch anh tím. Vẫn nên tránh để chúng ở chỗ nóng như taplo ô tô hay sát bếp, vì nhiệt độ cao kéo dài có thể làm sắc vàng nhạt hoặc đổi tông.
Vì sao chuỗi hạt của bạn chỉ phai một phía?
Phía hạt quay ra ngoài nhận nhiều nắng hơn phía áp vào da. Phai không đều kiểu này thường gặp ở đá nhuộm, vì màu nằm gần bề mặt và trong các khe nứt. Nếu chuỗi được bán là đá màu tự nhiên mà phai lệch rõ như vậy, nên hỏi lại người bán về chuyện nhuộm.
Ngâm đá trong hộp kín tối mãi có tốt hơn bày ra không?
Về màu thì cất trong tối là tốt nhất, nhưng không cần cực đoan như vậy. Bày ở chỗ sáng gián tiếp vẫn giữ màu rất lâu. Hộp kín lại có rủi ro riêng vào mùa nồm: hơi ẩm đọng bên trong làm gỉ khoen kim loại và mốc lớp lót vải.
Kính cửa sổ có chặn được tia làm phai đá không?
Kính thường chặn phần lớn tia UVB nhưng để lọt nhiều UVA và toàn bộ ánh sáng nhìn thấy, đồng thời nắng qua kính vẫn làm đá nóng lên. Vì vậy đặt đá sau kính không có nghĩa là an toàn. Phim dán chống tia cực tím hoặc rèm mỏng giảm được đáng kể lượng tia lọt vào.