Phần lớn đá phong thủy không nên cho vào máy rửa siêu âm hay làm sạch bằng hơi nước. Thạch anh, mã não, mắt hổ nguyên lành không vết nứt có thể chịu được máy siêu âm; còn đá có vết rạn, đá có mặt cát khai như đá mặt trăng, fluorite, đá xốp như ngọc lam, malachite, lapis, đá đã nhuộm, tẩm nhựa, phủ màu và mọi vòng xâu dây thun thì không. Hơi nước còn khắt khe hơn: nó thêm sốc nhiệt, thứ mà ngay cả thạch anh cũng không thích.
Máy rửa siêu âm mini ngày càng phổ biến, nhiều nhà mua để rửa kính mắt, trang sức vàng bạc rồi tiện tay thả cả vòng đá vào. Bài này giải thích hai cách làm sạch đó hoạt động thế nào, vì sao chúng hợp với nhẫn kim loại mà không hợp với nhiều loại đá, bảng tra theo từng nhóm và một quy trình kiểm tra trước nếu bạn vẫn muốn dùng.
Máy siêu âm làm sạch bằng cách nào
Máy rửa siêu âm có một đầu phát rung đặt dưới đáy bồn, rung với tần số cao hơn ngưỡng tai người nghe được, thường quanh vài chục kilohertz. Rung động đó tạo ra trong nước vô số bọt khí cực nhỏ, sinh ra rồi vỡ liên tục. Hiện tượng này gọi là xâm thực (cavitation). Mỗi lần bọt vỡ sát bề mặt vật thể, nó tạo ra một tia nước và sóng áp suất rất nhỏ nhưng rất mạnh ở quy mô vi mô, đủ để bóc bụi bẩn ra khỏi kẽ hở mà bàn chải không với tới.
Với một chiếc nhẫn vàng hay khung kính kim loại, đây là cách làm sạch tuyệt vời vì kim loại dẻo, không có khe nứt bên trong. Với đá thì khác. Các bọt khí cũng hình thành và vỡ bên trong những khe nứt li ti của đá, nơi có nước len vào. Năng lượng đó có thể làm khe nứt nhỏ lan rộng, làm bong lớp nhựa tẩm, làm long hạt ra khỏi keo dán. Đá càng có nhiều khe hở, nguy cơ càng lớn.
Rung động liên tục còn làm các vật trong bồn cọ vào nhau và vào đáy bồn. Một chuỗi hạt nằm trong bồn mười phút là mười phút các hạt va nhẹ vào nhau hàng nghìn lần; với đá mềm như fluorite, đó là đủ để mờ bề mặt.
Hơi nước nóng: thêm một rủi ro là sốc nhiệt
Máy làm sạch bằng hơi nước, loại mà tiệm kim hoàn hay dùng để thổi sạch nhẫn sau khi đánh bóng, phun ra hơi nước nóng dưới áp lực. Hơi nước vừa làm mềm dầu mỡ vừa thổi bẩn khỏi khe hở. Vấn đề là nó làm bề mặt đá nóng lên rất nhanh trong khi lõi đá còn ở nhiệt độ phòng. Chênh lệch nhiệt đó tạo ứng suất bên trong viên đá.
Thạch anh, dù cứng, lại thuộc nhóm khá nhạy với thay đổi nhiệt độ đột ngột, nhất là khi có bao thể chất lỏng hoặc vết rạn sẵn. Nhiều bảng hướng dẫn bảo quản của giới giám định xếp thạch anh và họ chalcedony vào nhóm không khuyến khích làm sạch bằng hơi nước. Đá chứa nước trong cấu trúc như opal, ngọc lam, chrysoprase còn có thể mất nước, đổi màu hoặc rạn.
Nói ngắn gọn, nếu máy siêu âm là “có thể, với điều kiện”, thì hơi nước với đá phong thủy gần như là “không” trong mọi trường hợp. Người bán đá hoặc thợ kim hoàn có kinh nghiệm thường chỉ dùng hơi nước cho phần khung kim loại và tránh hướng vòi thẳng vào đá.
Bảng tra theo nhóm đá
Bảng dưới tổng hợp theo hướng dẫn chung của giới giám định và kinh nghiệm thợ. “Thường được” không có nghĩa là luôn an toàn: một viên thạch anh cụ thể có vết rạn bên trong vẫn có thể nứt.
| Đá | Máy siêu âm | Hơi nước | Lý do chính |
|---|---|---|---|
| Thạch anh trong, không vết nứt nhìn thấy | Thường được | Không nên | Nhạy sốc nhiệt, bao thể lỏng |
| Thạch anh có vết rạn, ánh cầu vồng bên trong | Không nên | Không | Ánh cầu vồng thường là khe nứt |
| Mã não, chalcedony màu tự nhiên | Thường được | Không nên | Xốp vi mô, nhạy nhiệt |
| Mã não nhuộm, howlite nhuộm | Không | Không | Ra màu, thuốc nhuộm bị đẩy ra |
| Mắt hổ | Thường được nếu nguyên lành | Không nên | Cấu trúc sợi, có thể có khe |
| Đá mặt trăng, labradorite, amazonite | Không | Không | Mặt cát khai, dễ nứt dọc |
| Fluorite | Không | Không | Mềm, cát khai hoàn toàn, nhạy nhiệt |
| Ngọc lam, malachite, lapis, chrysocolla | Không | Không | Xốp, mềm, thường tẩm hoặc nhuộm |
| Obsidian | Không nên | Không | Thuỷ tinh, có thể có ứng suất bên trong |
| Đá phủ màu aura | Không | Không | Lớp phủ có thể bong |
| Vòng xâu dây thun, cước, dây dù | Không | Không | Dây mỏi, nút bung |
Đá được xếp “thường được” vẫn phải qua bước kiểm tra trước khi cho vào máy. Và với mọi loại đá, cách an toàn nhất vẫn là nước ấm, xà phòng dịu và bàn chải mềm; máy siêu âm chỉ tiết kiệm vài phút công sức.
Vòng hạt, đồ dán keo và khoen kim loại
Dây xâu là điểm yếu đầu tiên. Dây thun đàn hồi, cước nylon hay dây dù bện đều không ưa ngâm lâu trong nước rung liên tục. Dây thun có thể mất độ đàn hồi nhanh hơn, nút thắt có thể lỏng ra. Nếu bạn muốn làm sạch hạt bằng máy siêu âm, cách đúng là tháo hạt ra khỏi dây, làm sạch, rồi xâu dây mới.
Keo dán sẽ bị thử thách. Mặt dây có đá dán vào khung, nhẫn đá gắn keo, charm có mặt đá dán: rung động có thể làm long đá ra khỏi keo. Đôi khi bạn chỉ phát hiện khi đá rơi ra lúc đang đeo vài ngày sau đó.
Khoen mạ có thể bong. Khoen đồng mạ vàng hoặc mạ bạc rẻ tiền có lớp mạ mỏng; xâm thực có thể làm bong lớp mạ ở chỗ đã trầy sẵn. Khoen bạc thật và inox thì chịu tốt hơn.
Hạt rỗng và hạt có lõi. Một số hạt bán dưới tên đá thật ra là vỏ mỏng bọc lõi nhựa hoặc lõi kim loại, hoặc hạt thuỷ tinh có lớp phủ. Máy siêu âm đôi khi là cách vô tình làm lộ ra những hạt này, nhưng bạn không muốn phát hiện điều đó theo cách làm hỏng cả chuỗi.
Nếu vẫn muốn dùng máy siêu âm: kiểm tra trước
Với một viên đá thuộc nhóm “thường được”, ví dụ một quả cầu thạch anh trong hoặc một mặt dây mã não tự nhiên, bạn có thể dùng máy siêu âm nếu đi qua các bước sau:
- Soi viên đá dưới đèn pin mạnh, xoay nhiều hướng. Nếu thấy mặt phẳng loá sáng, ánh cầu vồng bên trong hay đường nứt chạm tới bề mặt, dừng lại.
- Hỏi lại hoặc xem lại thông tin khi mua: đá có nhuộm, tẩm, phủ, ổn định không. Nếu không rõ, coi như là có và không cho vào máy.
- Tháo đá khỏi dây xâu hoặc khung dán keo nếu có thể.
- Dùng nước ấm, không dùng nước nóng; cho một hai giọt xà phòng dịu, không dùng dung dịch tẩy rửa mạnh đi kèm máy nếu không rõ thành phần.
- Đặt đá trong rổ lưới hoặc treo lơ lửng, không để chạm đáy bồn và không để nhiều viên chạm nhau.
- Chạy chu kỳ ngắn nhất của máy, thường vài phút, rồi lấy ra kiểm tra lại dưới đèn trước khi chạy thêm.
- Tráng nước sạch, lau khô, để khô ở chỗ thoáng.
Nếu sau lần chạy đầu bạn thấy vết nứt mới, đá mờ đi hoặc nước trong bồn đổi màu, đó là dấu hiệu dừng lại ngay. Nước đổi màu thường là thuốc nhuộm bị đẩy ra; vết nứt mới thì không lành lại được.
Chỗ khó với tới mà không cần máy
Lỗ xâu của hạt. Đây là nơi dầu da và bụi tích lại thành vòng xám quanh miệng lỗ, lý do chính khiến nhiều người nghĩ tới máy siêu âm. Khi thay dây, bạn có thể luồn một sợi chỉ cotton thấm nước ấm pha xà phòng qua lỗ, kéo qua kéo lại vài lần, rồi luồn sợi chỉ sạch để thấm khô. Cách này lấy sạch bên trong lỗ mà đá không phải chịu rung động nào.
Mặt sau mặt dây có khung. Bẩn bám ở mép tiếp giáp giữa đá và khung kim loại. Tăm bông nhúng nước ấm xà phòng, lách nhẹ dọc theo mép, sau đó tăm bông khô thấm lại. Nếu khung có lỗ hở phía sau, thổi nhẹ bằng máy thổi bụi bóp tay cho khô.
Kẽ giữa các đầu tinh thể. Với cụm tinh thể nhỏ, bàn chải kẽ răng loại lông mềm luồn vừa khe giữa các đầu thạch anh. Đi nhẹ một chiều từ gốc ra đầu tinh thể để không bẻ vào đầu nhọn.
Vết hằn trên khắc chạm. Hạt khắc chữ, khắc hoa văn hay tượng nhỏ chạm nổi giữ bẩn trong rãnh. Bàn chải đánh răng trẻ em lông siêu mềm đi theo hướng rãnh, nước ấm, không cần lực. Rãnh trên đá mềm dễ mòn cạnh nếu chải mạnh, làm nét khắc tù đi.
Vì sao tiệm vàng cho vào máy được mà ở nhà thì không nên
Nhiều người thấy thợ kim hoàn cho nhẫn vào máy siêu âm hàng ngày và nghĩ rằng đá nào cũng chịu được. Thực tế, thợ có kinh nghiệm nhìn món đồ trước rồi mới quyết định. Kim cương, sapphire, ruby nguyên lành có độ cứng và độ bền cao, phù hợp với máy; nhẫn có ngọc lục bảo, opal, ngọc trai, đá tẩm dầu thì thợ cẩn thận làm sạch bằng tay. Họ biết mình đang cầm loại đá gì, đã qua xử lý gì.
Ở nhà, phần lớn người giữ đá phong thủy không có thông tin rõ như vậy. Một chuỗi “thạch anh tím” có thể là thạch anh tự nhiên, thạch anh nhuộm từ thạch anh nứt, hay thuỷ tinh. Một viên “mắt hổ xanh” có thể đã nhuộm. Khi thông tin không chắc, quy tắc an toàn là dùng cách làm sạch nhẹ nhất có hiệu quả, tức tay và bàn chải mềm.
Còn một lý do thực tế nữa: đá phong thủy phần lớn là đá đánh bóng mặt cong hoặc hạt tròn, ít có kẽ hở sâu như chấu nhẫn. Bụi bẩn trên chúng nằm ở bề mặt, nơi bàn chải mềm với tới dễ dàng. Lợi ích thêm của máy siêu âm với một chuỗi hạt là rất ít so với rủi ro.
Câu hỏi thường gặp
Máy rửa siêu âm mini mua online có an toàn với vòng thạch anh không?
Với hạt thạch anh nguyên lành đã tháo khỏi dây thì thường không sao. Với cả chuỗi còn dây thun, nên tránh vì dây mỏi và hạt va nhau. Nếu chuỗi có hạt nứt, hạt nhuộm hay hạt không rõ loại, càng không nên. Rửa tay bằng nước ấm và bàn chải mềm vẫn là cách an toàn nhất.
Sau khi cho vào máy siêu âm, đá xuất hiện vết nứt mới có sửa được không?
Vết nứt trong đá không tự lành và không có cách làm liền lại hoàn toàn tại nhà. Thợ có thể mài lại nếu vết nứt nằm sát bề mặt, hoặc khuyên dùng viên đá cho mục đích khác như bày thay vì đeo. Một số cơ sở tẩm nhựa để che vết nứt, nhưng khi đó đá đã thành đá xử lý.
Có thể dùng máy hấp quần áo để làm sạch đá không?
Không nên. Máy hấp quần áo phun hơi nước nóng rất gần nhiệt độ sôi, tạo đúng điều kiện sốc nhiệt mà thạch anh, mã não, opal và đá chứa nước đều không thích. Ngoài ra, bạn rất dễ làm bỏng tay khi cầm đá nhỏ dưới vòi hơi. Hãy dùng nước ấm và bàn chải mềm thay thế.
Nước trong máy siêu âm đổi màu khi rửa đá có nghĩa là gì?
Nếu nước đổi sang màu của viên đá, khả năng rất cao là thuốc nhuộm bị đẩy ra. Đó là dấu hiệu viên đá đã được nhuộm. Dừng máy ngay, lấy đá ra, tráng nước sạch và lau khô. Từ nay nên làm sạch viên đó bằng khăn hơi ẩm, tránh nước nóng và hoá chất.
Máy siêu âm có làm mất ánh của đá mặt trăng không?
Ánh xanh của đá mặt trăng là hiệu ứng quang học sinh ra từ cấu trúc lớp bên trong, máy siêu âm không làm mất hiệu ứng đó trực tiếp. Rủi ro thật là đá mặt trăng có mặt cát khai, rung động và va chạm có thể làm nứt theo mặt đó, và vết nứt mới làm hỏng vẻ đẹp của viên đá.
Dung dịch đi kèm máy siêu âm có dùng cho đá được không?
Nhiều dung dịch đi kèm được pha chế cho kim loại và có thể chứa chất tẩy mạnh, amoniac hoặc chất hoạt động bề mặt đậm đặc. Nếu không rõ thành phần, đừng dùng với đá. Nước ấm và một giọt xà phòng dịu đủ cho các đá thuộc nhóm có thể cho vào máy.