Tẩm là đưa một chất vào lỗ rỗng hoặc khe nứt của đá: dầu hoặc sáp để làm đá trong và bóng hơn ở bề mặt, nhựa để lấp và giữ chắc những loại đá xốp, giòn; khi nhựa ngấm vào toàn khối, người ta gọi là ổn định. Ngọc lam ổn định là ví dụ phổ biến nhất; ngoài ra còn có đá đánh sáp cho bóng, opal ngấm nhựa, và đá nhiều vết nứt được lấp nhựa trong cho đỡ mờ.
Nhóm xử lý này khác nhuộm ở chỗ mục đích chính không phải đổi màu mà là đổi độ trong, độ bóng và độ bền, dù nhiều khi màu cũng đậm lên theo. Nó khác đá ép ở chỗ viên đá vẫn là một khối nguyên, chỉ có chất lạ trong các khe hở. Bài này đi qua bốn kiểu, nêu độ bền của từng kiểu, dấu hiệu gợi ý và cách giữ đá đã tẩm để không vô tình làm hỏng.
Vì sao đá cần được tẩm
Một viên đá có khe nứt hoặc lỗ rỗng chứa đầy không khí trông mờ và nhạt hơn thực tế. Lý do là ánh sáng đi từ đá ra không khí trong khe thì bị phản xạ, tán xạ nhiều, làm vùng đó trắng đục. Khi lấp khe bằng một chất có chiết suất gần với đá, ánh sáng đi qua dễ hơn, khe nứt gần như biến mất trước mắt, màu đá đậm và trong hơn. Đây là cơ sở vật lý của mọi kiểu tẩm.
Với đá xốp như ngọc lam, vấn đề lớn hơn chuyện đẹp. Ngọc lam xốp hút mồ hôi, dầu da, mỹ phẩm, đổi màu từ xanh sang xanh lục và có thể vỡ vụn khi khoan, mài. Ngấm nhựa vào toàn khối làm đá chắc lại, bề mặt bóng và màu ổn định hơn. Phần lớn ngọc lam trên thị trường đã qua ổn định vì lý do này.
Với đá có nhiều vết nứt nhỏ, tẩm giúp viên đá không bị coi là phế phẩm. Một viên đá đẹp màu nhưng chằng chịt vết rạn trắng sẽ khó bán; lấp các vết rạn đó bằng dầu hoặc nhựa làm nó trông như một viên sạch hơn nhiều. Chính vì hiệu quả thị giác lớn như vậy, việc công bố tẩm là quan trọng.
Bốn kiểu tẩm và mức bền của từng kiểu
Bảng dưới tóm tắt theo mô tả phổ biến trong tài liệu ngành đá quý. Đây là xu hướng chung; mỗi lô hàng có chất lượng khác nhau.
| Kiểu | Chất dùng | Hay gặp ở | Độ bền |
|---|---|---|---|
| Đánh sáp | Sáp không màu phủ và ngấm nhẹ ở bề mặt | Ngọc lam, lapis, mã não, nhiều hạt đá đục | Tạm thời; mòn theo thời gian đeo, mất khi gặp nhiệt |
| Tẩm dầu | Dầu không màu hoặc có màu ngấm vào khe nứt chạm bề mặt | Đá nhiều vết rạn; nổi tiếng nhất là ngọc lục bảo | Không vĩnh viễn; dầu khô dần, khe nứt hiện lại |
| Lấp khe bằng nhựa | Nhựa trong đông cứng trong khe nứt | Đá có vết nứt chạm bề mặt, một số hạt thạch anh, đá màu | Bền hơn dầu; nhựa có thể ngả vàng, kỵ dung môi và nhiệt |
| Ổn định | Nhựa ngấm toàn khối đá xốp dưới áp suất | Ngọc lam, một số đá xốp khác, opal dạng hút nước | Khá bền khi đeo bình thường; kỵ nhiệt cao, dung môi, máy siêu âm |
Đánh sáp là kiểu nhẹ nhất và phổ biến tới mức nhiều nơi coi là bước hoàn thiện bề mặt. Ổn định là kiểu can thiệp sâu nhất trong nhóm, vì một phần đáng kể thể tích lỗ xốp trong viên đá đã là nhựa.
Ngọc lam ổn định: trường hợp người mua gặp nhiều nhất
Ổn định không làm ngọc lam thành hàng giả. Viên đá vẫn là ngọc lam tự nhiên nguyên khối, giữ nguyên vân đá mẹ. Nhựa chỉ nằm trong lỗ xốp. Cách gọi đúng là ngọc lam tự nhiên đã ổn định.
Ổn định khác nhuộm. Một số lô vừa ổn định vừa thêm màu vào nhựa để xanh đậm hơn. Khi đó lời mô tả đầy đủ phải có cả hai: đã ổn định và đã thêm màu.
Ổn định khác đá ép. Đá ép làm từ bột hoặc mảnh vụn; đá ổn định là một khối nguyên. Hai thứ có giá và cách đánh giá rất khác, nên đừng để tên gọi lẫn lộn.
Ngọc lam tự nhiên không xử lý vẫn có nhưng ít. Chỉ những khối đủ đặc, đủ cứng mới dùng được mà không cần ổn định. Chúng thường được người bán nêu rõ kèm giấy tờ, và giá phản ánh độ hiếm đó.
Ổn định không ngăn được mọi hư hại. Nhựa lấp lỗ xốp nhưng không làm ngọc lam cứng như thạch anh. Đá vẫn mềm, vẫn xước nếu cọ với đá cứng, vẫn có thể mờ mặt khi gặp dung môi. Người đeo vẫn nên giữ như đá mềm, chỉ bớt lo chuyện đổi màu.
Nhận ra bằng mắt rất khó. Ngọc lam ổn định có thể bóng hơn, màu đều hơn, ít đổi màu khi đeo. Nhưng kết luận chắc chắn cần phòng giám định, nơi dùng phổ hồng ngoại để phát hiện nhựa.
Dấu hiệu gợi ý đá đã được tẩm
Quan sát với kính lúp mười lần, đèn pin và ánh sáng ban ngày. Không dùng kim nóng, bật lửa hay dung môi để thử.
- Trong khe nứt có bọt khí nhỏ bị kẹt lại, dấu hiệu của nhựa hoặc dầu đã chảy vào rồi đông.
- Khe nứt trông như "biến mất" khi nhìn thẳng nhưng hiện ra khi nghiêng đá, hoặc có ánh màu lạ dọc theo khe.
- Bề mặt có chỗ bóng như nhựa, chỗ mờ như đá, nhất là quanh vết nứt.
- Đá xốp như ngọc lam nhưng không đổi màu sau thời gian dài đeo, cầm vào thấy hơi ấm và bóng như phủ một lớp.
- Có vệt dầu nhẹ khi để đá trên giấy trắng một thời gian dưới nắng ấm, gợi ý dầu đang thoát ra.
- Đá mờ dần, khe nứt hiện rõ hơn sau một thời gian, đặc biệt sau khi được làm sạch bằng nước nóng hay dung dịch: dấu hiệu dầu hoặc sáp đã mất.
Một vài dấu hiệu chỉ là gợi ý. Với món đồ có giá trị, phòng giám định có thể xác định loại chất tẩm và mức độ, và ghi vào phiếu kết quả.
Opal và những đá xốp khác: khi tẩm làm thay đổi cả vẻ ngoài
Opal là một trường hợp đặc biệt. Khoáng vật này chứa nước trong cấu trúc, và có loại opal xốp hút nước rất mạnh, khô thì đục, ướt thì trong, người ta gọi là opal hút nước. Một số opal loại này được ngấm nhựa để giữ trạng thái trong và chắc hơn. Với opal nền đá mẹ, có những kỹ thuật làm tối phần nền để các đốm màu nổi lên rõ hơn, giống cách nền đen làm nổi ánh màu của opal đen tự nhiên. Trang này không mô tả quy trình, chỉ để bạn biết những kiểu xử lý như vậy có tồn tại.
Với người mua, điều quan trọng là opal đã tẩm hoặc làm tối nền có thể kỵ nhiệt, kỵ dung môi hơn opal thường, và giá trị khác hẳn opal đen tự nhiên. Một viên opal nền rất đen, màu rất rực mà giá mềm đáng được hỏi kỹ về xử lý. Vật Quý có bài riêng về opal tổng hợp và opal ghép trong cùng danh mục này.
Ngoài opal, một số đá đục xốp khác như chrysocolla, variscite hay các loại đá mềm dùng làm hạt cũng thường được tẩm nhựa để mài được. Nguyên tắc chung giống ngọc lam: đá vẫn là đá tự nhiên, nhựa nằm trong lỗ xốp, và người bán nên nói ra để người đeo biết tránh nhiệt, dung môi.
Giữ đá đã tẩm: tránh ba thứ
Thứ nhất là nhiệt. Dầu và sáp chảy ra khi nóng, nhựa có thể ngả vàng hoặc mềm. Không để đá tẩm trong xe ô tô giữa trưa, không đặt gần bếp, không hơ máy sấy. Khi thợ cần hàn sửa khung trang sức, đá tẩm phải được tháo ra trước.
Thứ hai là dung môi và chất tẩy. Cồn, nước tẩy móng, xăng thơm, nhiều loại nước rửa trang sức có thể hoà tan dầu, sáp và làm mờ mặt nhựa. Nước hoa và kem dưỡng cũng nên khô hẳn trước khi đeo. Lau đá tẩm bằng khăn mềm hơi ẩm nước sạch là đủ.
Thứ ba là máy rửa siêu âm và hơi nước nóng, thứ tiệm trang sức hay dùng để làm sạch nhanh. Rung siêu âm có thể đẩy chất tẩm ra khỏi khe nứt, hơi nước nóng kết hợp cả nhiệt lẫn độ ẩm. Khi mang trang sức có đá tẩm đi làm sạch, bạn nên nói trước với thợ. Ngoài ba thứ đó, đá tẩm đeo hằng ngày bình thường không có gì phải lo.
Công bố việc tẩm: vì sao người bán nên nói
Tẩm thay đổi vẻ ngoài của đá một cách đáng kể, và một số kiểu không vĩnh viễn. Một người mua viên đá đã tẩm dầu mà không biết, đem đi làm sạch bằng máy siêu âm, có thể nhận lại viên đá mờ và đầy vết rạn. Họ sẽ nghĩ tiệm làm hỏng đá, trong khi điều xảy ra là chất tẩm đã ra khỏi khe nứt. Công bố từ đầu tránh được những hiểu lầm như vậy.
Các bộ quy tắc của ngành đá quý quốc tế yêu cầu công bố những xử lý không vĩnh viễn hoặc cần cách giữ đặc biệt; tẩm dầu, tẩm nhựa và ổn định đều thuộc nhóm này. Người bán chỉ cần ghi ngắn gọn trên hoá đơn: tên đá, chữ đã tẩm hoặc đã ổn định, và lưu ý tránh nhiệt, dung môi, máy siêu âm. Với người mua, những dòng này là căn cứ để giữ đồ đúng cách và để đối chiếu nếu có tranh chấp về sau.
Theo quan niệm của một số người dùng đá phong thủy, đá đã tẩm nhựa bị cho là kém "tự nhiên" hơn. Đây là cách nhìn mang tính niềm tin; về mặt vật liệu, điều kiểm chứng được là đá tẩm bền hơn ở một số mặt và kém bền hơn ở mặt khác, như đã nêu ở trên.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc lam ổn định có phải ngọc lam thật không?
Có. Ngọc lam ổn định là ngọc lam tự nhiên nguyên khối đã được ngấm nhựa vào lỗ xốp để chắc hơn và giữ màu. Nó khác ngọc lam ép làm từ bột và khác đá trắng nhuộm xanh giả ngọc lam. Cách gọi đúng là ngọc lam tự nhiên đã ổn định.
Đá đánh sáp có cần công bố không?
Đánh sáp là kiểu xử lý bề mặt nhẹ và phổ biến, nhiều nơi coi là bước hoàn thiện. Tuy vậy, vì lớp sáp mòn dần và mất khi gặp nhiệt, người bán nên nói để người mua biết vì sao độ bóng giảm theo thời gian và cách giữ. Một dòng trên hoá đơn là đủ.
Đá tẩm dầu có tẩm lại được không?
Về kỹ thuật, các xưởng chế tác có thể làm sạch và tẩm lại cho đá có khe nứt hiện ra sau khi dầu khô. Việc này nên để thợ có kinh nghiệm thực hiện. Trang này không hướng dẫn tự tẩm, và khi bán lại món đồ, người bán cần nói rõ đá đã được tẩm.
Có cách nào kiểm tra đá có tẩm nhựa ở nhà không?
Không có cách nào vừa chắc chắn vừa không phá huỷ ở nhà. Kính lúp có thể thấy bọt khí trong khe nứt hoặc vùng bóng như nhựa, nhưng đó chỉ là gợi ý. Đừng dùng kim nóng vì sẽ làm cháy nhựa và hỏng đá. Phòng giám định dùng phổ hồng ngoại để kết luận.
Đá tẩm có đeo đi tắm được không?
Nước sạch ở nhiệt độ thường ít ảnh hưởng tới đá tẩm nhựa, nhưng nước nóng, xà phòng và dầu gội có thể làm mờ lớp sáp hoặc kéo dầu ra khỏi khe nứt. Để đá bền lâu, tốt nhất tháo ra trước khi tắm, bơi và làm việc nhà.
Vì sao ngọc lam ổn định không đổi màu như ngọc lam tự nhiên?
Ngọc lam tự nhiên xốp nên hút mồ hôi, dầu da và đổi màu theo thời gian đeo. Ở ngọc lam ổn định, nhựa đã lấp phần lớn lỗ xốp nên đá ít hút chất lạ, màu ổn định hơn. Đây là một trong những lý do chính người ta ổn định ngọc lam.