Đá đã qua xử lý là viên đá có nguồn gốc tự nhiên nhưng sau khi khai thác đã được con người tác động thêm để đổi màu, tăng độ trong, che vết nứt hoặc làm bền hơn. Viên đá vẫn là khoáng vật thật, chỉ không còn nguyên trạng như lúc lấy lên từ mỏ. Tám kiểu hay gặp nhất là nung, nhuộm, chiếu xạ, tẩm dầu hoặc nhựa, ổn định, phủ màng, ép bột và ghép lớp.
Xử lý không đồng nghĩa với làm giả. Phần lớn đá màu trên thị trường thế giới đã qua ít nhất một bước xử lý, và nhiều kiểu được ngành đá quý coi là bình thường nếu được công bố. Điều làm người mua thiệt không phải bản thân việc xử lý mà là việc không được nói ra: món hàng nhuộm bán với giá và lời mô tả của đá nguyên màu, hoặc người đeo không biết món đồ của mình kỵ nước nóng, kỵ nắng. Bài này đi lần lượt từng kiểu để bạn biết nó là gì, có bền không và nên hỏi người bán điều gì.
Vì sao người ta xử lý đá
Đá lấy lên từ mỏ hiếm khi đẹp đều. Cùng một mạch thạch anh có đoạn tím đậm, có đoạn tím nhạt pha khói; cùng một khối chalcedony có lớp xám, lớp nâu đục. Nếu chỉ bán những viên đẹp tự nhiên thì phần lớn sản lượng bị bỏ đi. Xử lý cho phép dùng được nhiều đá hơn, làm chuỗi hạt đều màu hơn và hạ giá thành, vì thế nó gắn liền với ngành khai thác chứ không phải một mánh riêng của người bán lẻ.
Lý do thứ hai là độ bền. Có loại đá quá xốp hoặc quá mềm để mài thành hạt đeo hằng ngày. Ngọc lam xốp thấm mồ hôi, đổi màu nhanh; đá mềm vỡ vụn khi khoan lỗ. Tẩm nhựa hoặc ổn định giúp những loại này đeo được, đổi lại người mua cần biết thứ mình cầm có một phần là nhựa.
Lý do thứ ba là thị hiếu. Thị trường chuộng màu rực, đều, dễ chụp ảnh. Màu xanh lá chói, hồng neon, tím đậm đồng nhất ở những loại đá vốn xám nhạt gần như luôn là kết quả nhuộm. Khi bạn hiểu ba lý do này, việc gặp đá xử lý không còn là chuyện bất ngờ; câu hỏi chỉ còn là xử lý kiểu gì và có được nói rõ hay không.
Tám kiểu xử lý đá thường gặp
Bảng dưới gom các kiểu xử lý hay gặp với nhóm đá bán dưới tên đá phong thủy. Mức độ bền là nhận định chung theo tài liệu ngành đá quý; từng lô hàng có thể khác.
| Kiểu xử lý | Làm gì với viên đá | Hay gặp ở | Độ bền của kết quả |
|---|---|---|---|
| Nung (xử lý nhiệt) | Đốt nóng có kiểm soát để đổi trạng thái của sắt, titan hoặc tâm màu trong tinh thể | Thạch anh tím thành vàng, chalcedony nâu thành đỏ cam, mắt hổ thành đỏ | Thường bền vĩnh viễn trong điều kiện đeo bình thường |
| Nhuộm | Cho chất màu thấm vào lỗ rỗng, khe nứt li ti | Mã não, howlite, magnesite, quartzite, jasper, ngọc lam kém | Có thể phai, loang, ra màu khi gặp nước nóng, mồ hôi, dung môi |
| Chiếu xạ | Dùng bức xạ tạo hoặc đổi tâm màu trong mạng tinh thể | Thạch anh khói, topaz xanh | Phần nhiều bền; một số màu nhạt dần dưới nắng |
| Tẩm dầu, sáp | Lấp khe nứt chạm bề mặt để giảm độ mờ, tăng bóng | Đá có nhiều vết rạn, đá xốp | Không vĩnh viễn; dầu khô, sáp mòn theo thời gian |
| Tẩm nhựa, ổn định | Ngấm nhựa vào toàn khối đá xốp rồi cho đông cứng | Ngọc lam, một số đá xốp | Khá bền nhưng kỵ nhiệt cao và dung môi |
| Phủ màng | Tạo lớp kim loại hoặc oxit siêu mỏng trên bề mặt | Thạch anh aura, mặt sau đá trang trí | Kém bền nhất; xước, mòn qua cọ xát |
| Ép, gắn kết | Trộn bột hoặc mảnh đá với nhựa, ép thành khối | Ngọc lam, malachite, lapis giá rẻ | Bền cơ học vừa phải, nhưng không còn là một khối đá |
| Ghép lớp | Dán lát đá mỏng lên nền khác, có thể thêm nắp trong | Opal, một số mặt dây | Kỵ ngâm nước; lớp keo có thể tách |
Đọc bảng theo cột cuối là đủ cho người đeo: kiểu nào có chữ "phai", "mòn", "kỵ" thì món đồ đó cần được giữ khác đi, và người bán có lý do rõ ràng để báo trước cho bạn.
Mức nào được chấp nhận và mức nào bị coi là gian dối
Ngành đá quý chia theo tính ổn định và việc công bố. Các bộ quy tắc thương mại quốc tế, tiêu biểu là sách hướng dẫn của Liên đoàn Trang sức Thế giới (CIBJO), không cấm xử lý; họ yêu cầu người bán nói rõ khi xử lý ảnh hưởng tới giá trị, tới độ bền hoặc đòi cách giữ đặc biệt. Một viên carnelian nung từ chalcedony nâu là chuyện đã có từ thời cổ và được coi là tập quán thị trường; một chuỗi "mã não xanh lá" nhuộm vẫn hợp lệ nếu ghi là nhuộm.
Gian dối nằm ở lời mô tả, không nằm ở viên đá. Cùng một hạt howlite nhuộm xanh, ghi "howlite nhuộm" là bán hàng đàng hoàng; ghi "ngọc lam tự nhiên" là lừa người mua. Vì vậy câu hỏi quan trọng nhất khi mua không phải "đá này có xử lý không" mà là "người bán đã gọi nó bằng tên gì và có viết ra không".
Có những xử lý gần như mặc định, có những xử lý buộc phải nói. Với nhiều loại đá, nung là bước phổ biến tới mức sách giám định ghi "thường được nung". Ngược lại nhuộm, phủ màng, ép bột, ghép lớp làm món hàng khác hẳn bản chất ban đầu, nên dù rẻ hay đắt cũng phải được gọi tên.
Đá tổng hợp và đá giả không phải đá xử lý. Thạch anh nuôi trong nồi hấp, opal làm trong phòng thí nghiệm hay thuỷ tinh màu là những nhóm khác. Gọi chung tất cả là "đá xử lý" làm mờ ranh giới và khiến người mua khó so sánh giá.
Xử lý có làm viên đá kém bền đi không
Câu trả lời phụ thuộc kiểu xử lý. Nung thường không làm đá yếu đi khi đeo, vì thứ thay đổi chỉ là trạng thái hoá học của vài nguyên tố tạo màu; tuy vậy đá có nhiều bao thể chất lỏng có thể nứt thêm trong lò, và những vết nứt đó theo viên đá về tay người mua. Chiều ngược lại, nhiệt độ cao trong đời thường như nước sôi, máy sấy, để trong xe giữa nắng có thể làm đá chiếu xạ hoặc đá nung kém ổn định nhạt màu thêm.
Nhuộm và tẩm là nhóm cần chú ý nhất. Màu nhuộm nằm trong khe hở chứ không nằm trong mạng tinh thể, nên nước nóng, cồn, nước hoa, chất tẩy rửa đều có thể kéo màu ra. Nhựa tẩm mềm hơn đá nhiều, gặp nhiệt sẽ ngả vàng, gặp dung môi sẽ mờ. Máy rửa siêu âm và hơi nước nóng, thứ tiệm trang sức hay dùng, có thể làm hỏng loại này trong vài phút.
Lớp phủ thì mỏng tới mức đo bằng phần nghìn milimét. Nó không làm thân đá yếu đi, nhưng bản thân lớp màu bị mòn ở chỗ cọ xát nhiều như cạnh hạt, đỉnh tinh thể. Hạt ép và đá ghép lớp có độ bền tuỳ vào chất keo; nhiều món đeo được lâu, nhưng ngâm nước lâu thì lớp keo dễ tách.
Dấu hiệu chung gợi ý đá đã qua xử lý
Không có dấu hiệu nào khẳng định chắc chắn chỉ bằng mắt, nhưng những điểm sau đáng khiến bạn hỏi thêm người bán hoặc nhờ phòng giám định xem.
- Màu quá đều trên cả chuỗi hạt, hạt nào cũng giống hệt nhau, trong khi đá tự nhiên cùng loại thường đậm nhạt khác nhau giữa các hạt.
- Màu đậm hơn ở quanh lỗ xâu, trong các vết rạn hoặc dọc theo đường vân, nhìn rõ khi soi kính lúp mười lần.
- Màu sắc không có trong tự nhiên của khoáng vật đó, ví dụ chalcedony xanh dương chói, mã não hồng neon, thạch anh xanh lục rực.
- Bề mặt ánh như sơn hoặc ánh cầu vồng kim loại đều khắp, nhất là trên cụm tinh thể nhỏ.
- Hoa văn lặp lại giống nhau giữa nhiều món, hoặc nhìn kỹ thấy những mảnh nhỏ góc cạnh gắn vào nhau.
- Hạt nhẹ tay bất thường so với cỡ, hoặc mặt đá ấm nhanh khi cầm như nhựa.
- Giá rẻ hơn hẳn mặt bằng của loại đá được gọi tên, đi kèm lời mô tả "tự nhiên một trăm phần trăm" mà không nói gì thêm.
Thấy một hai dấu hiệu chưa phải là kết luận. Chúng chỉ nói bạn nên hỏi kỹ hơn, và nếu món đồ có giá trị với bạn thì nên đem tới một phòng giám định đá quý để có phiếu kết quả.
Năm câu nên hỏi trước khi mua một món đá
Năm câu này ngắn, không làm khó người bán tử tế, và câu trả lời của họ cho bạn biết khá nhiều về món hàng.
- Tên khoáng vật của món này là gì, không tính tên thương mại? Người bán hiểu hàng sẽ trả lời được ngay.
- Đá có qua xử lý không, nếu có là kiểu gì: nung, nhuộm, tẩm, phủ hay ép? Câu trả lời "không biết" cũng là một thông tin.
- Màu này có bền không, cần tránh nước, nắng, nhiệt hay hoá chất gì?
- Người bán có ghi những điều vừa nói lên hoá đơn hoặc phiếu bán hàng không? Lời nói miệng khó đối chiếu về sau.
- Nếu đem đi giám định và kết quả khác lời mô tả thì xử lý thế nào? Hỏi trước khi trả tiền dễ hơn hỏi sau.
Với món đồ giá trị thấp, câu thứ hai và thứ ba là đủ. Với món bạn định mua làm quà, giữ lâu hoặc trả số tiền đáng kể, hỏi đủ năm câu và giữ lại hoá đơn. Nếu muốn so sánh, bạn có thể xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Đá xử lý trong cách nhìn của người chơi đá
Trong giới chơi khoáng vật, mẫu nguyên trạng thường được quý hơn vì nó là bằng chứng của quá trình tự nhiên. Một tinh thể thạch anh tím nhạt chưa từng qua lò có giá trị sưu tầm khác một khối cùng cỡ đã nung thành vàng, dù khối nung có thể bắt mắt hơn. Người làm trang sức thì nhìn khác: họ cần màu đều, độ bền đủ để đeo, và chấp nhận xử lý như một phần của nghề.
Theo quan niệm của nhiều người dùng đá phong thủy, đá "nguyên bản" được cho là tốt hơn đá đã qua tay người. Đó là niềm tin, không có bằng chứng khoa học nào đo được sự khác biệt như vậy. Điều có thể kiểm được là thành phần, màu, độ bền và cách giữ, và cũng chính những điều này quyết định món đồ của bạn đẹp được bao lâu. Biết đá đã xử lý giúp bạn trả đúng giá, chọn đúng cách giữ và mô tả đúng khi tặng lại cho người khác.
Câu hỏi thường gặp
Đá đã qua xử lý có còn được gọi là đá tự nhiên không?
Theo cách dùng từ phổ biến trong ngành đá quý, viên đá có nguồn gốc mỏ vẫn là đá tự nhiên, nhưng phải kèm chữ đã xử lý, ví dụ thạch anh tự nhiên đã nung hay mã não tự nhiên đã nhuộm. Gọi trống là đá tự nhiên mà bỏ phần xử lý là mô tả thiếu, dễ khiến người mua hiểu sai.
Làm sao biết một chuỗi hạt có bị nhuộm hay không khi ở nhà?
Soi bằng kính lúp mười lần ở quanh lỗ xâu và các vết rạn; màu đậm tụ lại ở đó là dấu hiệu thường gặp của nhuộm. Bạn cũng có thể để chuỗi hạt trên khăn giấy trắng ẩm một lúc xem có vệt màu không. Nếu cần kết luận chắc chắn, phòng giám định đá quý có thiết bị để phân biệt.
Đá nung có kém giá trị hơn đá không nung không?
Với nhiều loại đá, nung là tập quán lâu đời và giá đã phản ánh việc đó, nên chênh lệch không lớn. Với mẫu sưu tầm, đá nguyên trạng thường được đánh giá cao hơn. Quan trọng là người bán có nói rõ để bạn trả đúng mặt bằng giá của loại hàng mình nhận được.
Có phải mọi loại đá đều có thể bị xử lý?
Gần như loại đá nào phổ biến trên thị trường cũng có ít nhất một kiểu xử lý đã được ghi nhận, nhưng mức độ phổ biến khác nhau rất xa. Thạch anh trắng trong suốt hiếm khi bị nhuộm, còn mã não màu rực hoặc howlite xanh thì phần lớn đã nhuộm. Hiểu loại đá giúp bạn biết nên nghi ngờ điều gì trước.
Đá xử lý có an toàn khi đeo sát da không?
Đa số đá xử lý bán làm trang sức đeo bình thường không gây vấn đề. Lưu ý chủ yếu là màu nhuộm có thể dây ra áo hoặc da khi ra mồ hôi nhiều, và người có da nhạy cảm nên để ý nếu thấy ngứa. Nếu có phản ứng da kéo dài, bạn nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Phiếu giám định có ghi kiểu xử lý không?
Phiếu của các phòng giám định đá quý thường có mục nhận xét về xử lý, ví dụ phát hiện chất nhuộm, phát hiện nhựa tẩm, hoặc ghi rằng không phát hiện dấu hiệu xử lý. Có những kiểu như nung nhẹ rất khó chứng minh, nên phiếu có thể ghi ở mức thận trọng thay vì khẳng định.