Đá tổng hợp là vật liệu do con người làm ra nhưng có cùng thành phần hoá học và cấu trúc tinh thể với một khoáng vật tự nhiên; đá mô phỏng, hay đá giả, chỉ trông giống bề ngoài mà bản chất khác hẳn. Thạch anh nuôi trong nồi hấp là thạch anh tổng hợp; một viên thuỷ tinh tím mài giống thạch anh tím là đá mô phỏng. Chữ "đá nhân tạo" trong tiếng Việt thường bị dùng cho cả hai, nên là chỗ người mua hay hiểu nhầm nhất.
Phân biệt bốn nhóm tự nhiên, tổng hợp, mô phỏng và ghép không phải chuyện chữ nghĩa. Mỗi nhóm có độ bền, cách giữ và mặt bằng giá khác nhau. Một chuỗi hạt thạch anh tổng hợp có độ cứng như thạch anh mỏ, đeo bền như nhau; một chuỗi thuỷ tinh thì mềm hơn, dễ xước hơn. Bài này đưa ra cách gọi được ngành đá quý dùng, ví dụ cụ thể với nhóm đá phong thủy, và những câu hỏi giúp bạn biết chính xác mình đang cầm thứ gì.
Bốn nhóm vật liệu đặt cạnh nhau
Cách chia dưới đây theo quy ước phổ biến của ngành đá quý quốc tế; tên tiếng Việt trên thị trường chưa thống nhất nên cột cuối ghi những tên bạn hay nghe.
| Nhóm | Định nghĩa ngắn | Ví dụ trong nhóm đá phong thủy | Tên hay gặp trên thị trường |
|---|---|---|---|
| Tự nhiên | Hình thành trong tự nhiên, có thể đã qua xử lý sau khai thác | Thạch anh tím mỏ, mã não, mắt hổ | Đá tự nhiên, đá mỏ, đá thiên nhiên |
| Tổng hợp | Con người tạo ra, cùng thành phần và cấu trúc với khoáng vật tự nhiên tương ứng | Thạch anh nuôi thuỷ nhiệt, opal tổng hợp | Đá nuôi, đá lab, đá tổng hợp, đôi khi bị gọi đá nhân tạo |
| Mô phỏng (giả) | Vật liệu khác bản chất, chỉ giống bề ngoài | Thuỷ tinh giả thạch anh, nhựa giả hổ phách, đá kim sa giả đá mặt trời | Đá giả, đá nhân tạo, pha lê, đá thuỷ tinh |
| Ghép, ép | Gồm nhiều phần dính lại, có thể có phần tự nhiên | Opal ghép lớp, ngọc lam ép từ bột | Đá ép, đá ghép, đá tái tạo |
Điểm cần nhớ: "nhân tạo" không cho bạn biết vật liệu là gì. Khi nghe người bán nói đá nhân tạo, hãy hỏi tiếp là tổng hợp, tức cùng khoáng vật, hay mô phỏng, tức vật liệu khác.
Đá tổng hợp: cùng khoáng vật, khác nơi sinh ra
Một viên thạch anh tổng hợp là silic dioxit kết tinh hệ ba phương, độ cứng Mohs 7, tỉ trọng khoảng 2,65, chiết suất như thạch anh mỏ. Đo bằng các thiết bị cơ bản sẽ không phân biệt được hai thứ, vì về mặt khoáng vật chúng là một. Điều khác nhau nằm ở lịch sử hình thành: thạch anh mỏ lớn lên qua hàng nghìn năm trong khe nứt đá, mang theo bao thể, vết tăng trưởng không đều; thạch anh tổng hợp lớn lên trong vài tuần tới vài tháng trên một mầm tinh thể đặt trong nồi áp suất.
Lịch sử đó để lại dấu vết mà phòng giám định nhìn ra: tấm mầm phẳng ở giữa, bao thể dạng vụn bánh mì, các kiểu song tinh và phổ hồng ngoại đặc trưng. Người mua bình thường thì khó tự thấy, nhất là trên hạt đã mài tròn.
Tổng hợp không có nghĩa là kém. Trong công nghiệp, thạch anh tổng hợp được dùng làm bộ dao động trong đồng hồ và mạch điện tử chính vì nó sạch và đồng đều hơn đá mỏ. Với trang sức, nó bền ngang đá tự nhiên. Vấn đề duy nhất là giá: đá tổng hợp sản xuất được với số lượng lớn nên mặt bằng giá thấp hơn đá mỏ cùng vẻ ngoài, và người mua có quyền biết để trả đúng.
Đá mô phỏng: trông giống, bản chất khác
Nhóm này rộng nhất và cũng dễ gặp nhất. Thuỷ tinh có thể pha màu gần như bất kỳ, đúc thành hạt tròn đều, đánh bóng sáng. Nhựa nhẹ, dễ đúc hoa văn, giả được cả vân malachite lẫn đá ngọc lam. Gốm và sứ màu cũng được dùng làm hạt giả đá đục. Một số mô phỏng lại chính là khoáng vật tự nhiên khác: howlite nhuộm xanh giả ngọc lam, jasper nhuộm xanh giả lapis, quartzite nhuộm giả ngọc. Trong những trường hợp này viên đá là thật, chỉ có cái tên bị mượn.
Mô phỏng thường để lộ mình qua tính chất vật lý. Thuỷ tinh thường có bọt khí tròn và vân xoáy khi soi kính lúp; nó mềm hơn thạch anh nên cạnh hạt mòn tròn sau thời gian đeo. Nhựa nhẹ tay, chạm vào thấy ấm, gõ nhẹ vào nhau phát ra tiếng đục. Đá nhuộm mượn tên thì lộ ở màu tụ trong khe nứt.
Điều đáng nói là mô phỏng không phải lúc nào cũng có ý lừa. Đá kim sa, opalite hay thuỷ tinh màu được bán công khai như vật liệu trang trí riêng, có người thích chính vì vẻ ngoài của chúng. Chỉ khi người bán gọi chúng bằng tên khoáng vật quý hơn thì mới thành chuyện gian dối.
Nhóm thứ tư: đá ghép và đá ép nằm ở đâu
Có những món không thuộc hẳn nhóm nào trong ba nhóm trên. Một mặt dây opal ghép lớp có lát opal tự nhiên mỏng dán lên nền đá đen, đôi khi phủ thêm nắp thạch anh trong. Một hạt ngọc lam ép chứa bột ngọc lam thật nhưng được giữ lại với nhau bằng nhựa. Gọi chúng là tự nhiên thì thiếu, gọi là giả thì chưa đúng, nên ngành đá quý tách thành một nhóm riêng là vật liệu ghép hoặc tái tạo.
Với người mua, nhóm này cần hai thông tin. Thứ nhất là phần nào tự nhiên, phần nào không: lát opal mỏng bao nhiêu, nhựa chiếm bao nhiêu trong hạt ép. Thứ hai là cách giữ, vì keo và nhựa thường là điểm yếu: ngâm nước lâu, gặp nhiệt hoặc dung môi có thể làm lớp keo tách hoặc bề mặt mờ đi. Một món ghép đẹp và bền vẫn là món hàng đàng hoàng nếu được gọi đúng tên; nó chỉ trở thành vấn đề khi được bán như một khối đá nguyên.
Cách nhìn nhanh là quan sát cạnh bên và mặt sau. Đá ghép lớp thường lộ đường nối thẳng ở cạnh, đôi khi được che bằng viền kim loại kín. Đá ép thường có hoa văn dạng mảnh vụn góc cạnh gắn vào nhau, hoặc màu nền đều bất thường giữa các mảnh. Khi viền kim loại che kín mặt sau của một món opal, bạn nên hỏi thẳng người bán món đó có phải ghép lớp không.
Những chữ dễ gây hiểu lầm trên quầy hàng
"Đá nhân tạo". Có người dùng cho đá tổng hợp, có người dùng cho thuỷ tinh. Không có nghĩa cố định, nên luôn hỏi lại.
"Đá lab" hay "đá phòng thí nghiệm". Thường chỉ đá tổng hợp. Với nhóm đá phong thủy, hay gặp nhất là thạch anh nuôi và opal tổng hợp.
"Pha lê". Trong tiếng Việt, pha lê có thể chỉ thạch anh trắng tự nhiên, cũng có thể chỉ thuỷ tinh pha chì. Hai thứ khác nhau hoàn toàn về độ cứng và tỉ trọng.
"Đá tái tạo", "đá ép". Thường là bột hoặc mảnh đá vụn trộn nhựa ép lại. Có phần khoáng vật thật, nhưng không còn là một khối đá nguyên.
"Tự nhiên nhưng có làm màu". Cách nói này cho thấy người bán biết hàng đã xử lý nhưng tránh nói kiểu gì. Hỏi tiếp: nung, nhuộm hay phủ.
Tên địa danh gắn vào đá. Những tên như "ngọc Malaysia" hay "Swiss lapis" nghe như nguồn gốc nhưng thường là tên thương mại của đá nhuộm, không cho biết đá từ đâu ra.
Tự kiểm sơ bộ ở nhà mà không làm hỏng món đồ
Những cách dưới đây không phá huỷ và đủ để loại bớt những trường hợp rõ ràng. Chúng không phân biệt được đá tổng hợp với đá tự nhiên; việc đó cần phòng giám định.
- Soi kính lúp mười lần dưới đèn trắng: tìm bọt khí tròn, vân xoáy (gợi ý thuỷ tinh), màu tụ ở khe nứt (gợi ý nhuộm), ranh giới các mảnh (gợi ý đá ép).
- So độ nặng tay với một món cùng cỡ mà bạn biết chắc chất liệu: nhựa nhẹ rõ rệt, thuỷ tinh pha chì nặng hơn thạch anh.
- Nếu có cân điện tử chính xác tới phần trăm gam, đo tỉ trọng bằng cách cân trong không khí và cân khi treo ngập trong nước, rồi so với số liệu sách của khoáng vật được gọi tên.
- Soi đèn pin xuyên qua hạt trong: thạch anh tự nhiên thường có bao thể nhỏ, vết mây; một hạt sạch tuyệt đối không chứng minh điều gì nhưng là dấu để hỏi thêm.
- Quan sát mép lỗ xâu: đá ép và nhựa thường để lại mép lỗ mềm, có bavia hoặc lớp bóng khác thân hạt.
Đừng thử bằng cách đốt, cào bằng dao hay nhỏ axit như nhiều lời khuyên trên mạng. Những cách đó làm hỏng món đồ mà vẫn không cho kết luận chắc chắn.
Khi nào cần đem đi giám định
Với món đồ giá thấp mua để đeo cho vui, hiểu bốn nhóm và hỏi đúng câu là đủ. Khi món đồ có giá trị đáng kể, khi bạn mua để làm quà quan trọng, hoặc khi lời mô tả của người bán khiến bạn nghi ngờ, phiếu giám định là cách duy nhất để có câu trả lời đáng tin. Phòng giám định đá quý dùng khúc xạ kế, phân cực kế, kính hiển vi, máy quang phổ để xác định khoáng vật và tìm dấu hiệu tổng hợp hay xử lý.
Đọc phiếu, bạn để ý ba dòng: tên khoáng vật hoặc vật liệu, chữ tự nhiên hay tổng hợp, và phần nhận xét về xử lý. Một phiếu ghi "thạch anh tổng hợp" hay "thuỷ tinh" là thông tin đầy đủ, không cần đoán thêm. Nếu phiếu ghi "chưa xác định được nguồn gốc", điều đó có nghĩa thiết bị hiện có chưa đủ bằng chứng, không có nghĩa món đồ là giả. Phòng giám định cũng không định giá cảm tính; họ chỉ trả lời câu hỏi viên đá là gì.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh nuôi có phải là thạch anh thật không?
Về mặt khoáng vật học, thạch anh nuôi là thạch anh thật: cùng công thức silic dioxit, cùng cấu trúc tinh thể, cùng độ cứng Mohs 7. Nó chỉ khác ở chỗ được tạo trong nồi áp suất thay vì trong lòng đất. Cách gọi đúng là thạch anh tổng hợp, và người bán nên ghi rõ như vậy.
Đá tổng hợp có đeo bền như đá tự nhiên không?
Có, vì độ cứng và độ bền của vật liệu do cấu trúc tinh thể quyết định, mà đá tổng hợp có cấu trúc giống đá tự nhiên tương ứng. Cách giữ cũng giống nhau. Khác biệt nằm ở giá và giá trị sưu tầm, không nằm ở độ bền khi đeo hằng ngày.
Pha lê và thạch anh có phải là một không?
Không hẳn. Trong tiếng Việt, pha lê đôi khi chỉ thạch anh trắng tự nhiên, nhưng thường được dùng cho thuỷ tinh pha chì trong suốt. Thạch anh cứng hơn, nhẹ hơn thuỷ tinh pha chì và có tính lưỡng chiết, nên phòng giám định phân biệt được dễ dàng.
Đá giả có gây hại khi đeo không?
Thuỷ tinh và nhựa dùng làm hạt trang sức thông thường không gây hại khi đeo. Điều cần để ý là nhựa và đá nhuộm có thể ra màu khi gặp mồ hôi hoặc nước nóng. Nếu da bị kích ứng kéo dài sau khi đeo, bạn nên tháo ra và hỏi bác sĩ da liễu.
Vì sao cùng gọi là đá thạch anh tím mà giá chênh nhau rất xa?
Chênh lệch có thể đến từ nhiều nguồn: đá mỏ hay đá tổng hợp, độ đậm và đều của màu, độ trong, kích thước, chất lượng mài. Có khi món rẻ hơn hẳn thực chất là thuỷ tinh màu tím. Hỏi rõ nhóm vật liệu là bước đầu tiên để so giá cho đúng.
Người bán có buộc phải nói đá là tổng hợp không?
Quy tắc thương mại của ngành đá quý quốc tế yêu cầu ghi rõ chữ tổng hợp hoặc tên tương đương khi bán đá tổng hợp. Ở Việt Nam, người tiêu dùng có quyền được cung cấp thông tin chính xác về hàng hoá theo pháp luật về bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng. Bạn nên đề nghị ghi rõ lên hoá đơn.