Các cách thanh tẩy đá phổ biến tác động lên viên đá rất khác nhau: muối khô và nước muối có thể làm hại đá xốp, đá mềm và khoen kim loại; khói nhang, trầm, ngải để lại lớp bồ hóng và dầu nhựa trên bề mặt; nắng làm phai một số đá màu và quả cầu trong có thể tụ nắng; để đá ngoài trời qua đêm thì đá gặp sương, gió, côn trùng và nguy cơ rơi mất. Riêng ánh trăng, âm thanh chuông và chuyện đặt đá lên cụm thạch anh thì gần như không tác động gì đến cấu trúc viên đá, trừ nguy cơ trầy xước khi đặt đá mềm lên đầu tinh thể cứng.
Thanh tẩy, tẩy uế hay “làm sạch năng lượng” cho đá là thực hành của nhiều người, đến từ cả tập quán dân gian Việt lẫn trào lưu đá năng lượng du nhập. Việc tin hay không tin, làm hay không làm là chuyện của mỗi gia đình, bài này không bàn đúng sai. Bài chỉ đặt từng cách cạnh tính chất vật lý, hoá học của đá để người giữ đá chọn cách làm vẫn giữ được ý nghĩa mình muốn mà không làm hỏng viên đá.
Bảng: mỗi cách thanh tẩy tác động gì lên đá
Bảng dưới xếp các cách hay gặp theo mức tác động vật lý. Cột cuối là nhóm đá nên tránh cách đó hoặc nên làm biến thể nhẹ hơn.
| Cách làm | Tác động vật lý thực tế | Đá nên tránh |
|---|---|---|
| Vùi đá trong muối khô | Muối hút ẩm, tinh thể muối bám vào khe và lỗ xốp, ăn mòn kim loại | Đá xốp, đá có vết nứt, đá tẩm nhựa, mọi vòng có khoen và dây |
| Ngâm nước muối | Muối đi sâu vào lỗ và khe, kết tinh khi khô; kim loại gỉ nhanh | Như trên, cộng thêm đá kỵ nước |
| Rửa dưới nước chảy, nước mưa, nước suối | Như rửa nước thường; nước mưa và nước suối có thể mang cặn, bụi, hơi axit nhẹ | Đá kỵ nước, đá xốp |
| Xông khói nhang, trầm, ngải | Bồ hóng và hạt dầu nhựa đọng lên bề mặt; nhiệt nếu để quá gần | Đá xốp, đá bóng sáng, đá sẫm màu bị xỉn |
| Phơi nắng | Tia cực tím và nhiệt làm phai đá có tâm màu, đá nhuộm; quả cầu tụ nắng | Thạch anh tím, khói, hồng, fluorite, đá nhuộm, mọi khối cầu trong |
| Để ngoài trời đêm trăng | Sương đọng, nhiệt độ thay đổi, côn trùng, mèo chuột làm rơi, mất | Đá kỵ nước, đá kỵ ẩm, đá nhỏ dễ thất lạc |
| Vùi trong đất, chậu cây | Cát và đất có hạt thạch anh gây xước, đất ẩm làm ố, axit hữu cơ | Mọi đá mềm và đá đánh bóng |
| Đặt trên cụm thạch anh, hốc thạch anh tím | Đầu tinh thể cứng có thể cào xước đá đặt lên | Đá có Mohs dưới 7 |
| Âm thanh chuông, bát kim loại | Không tác động đáng kể ở âm lượng thường | Không đặt đá bên trong bát khi gõ |
| Đặt trong bát gạo | Bụi cám bám, gạo hút ẩm, mọt và mốc nếu để lâu | Đá xốp; vòng có dây dù hút bẩn |
Đây là tác động lên viên đá, không phải đánh giá ý nghĩa của nghi thức. Một người có thể vẫn giữ đúng ý nghĩa của việc mình làm, chỉ thay vật liệu tiếp xúc trực tiếp với đá bằng thứ an toàn hơn.
Muối khô và nước muối: kỹ hơn một chút
Muối không cào được thạch anh, nhưng đi vào khe. Halite có độ cứng khoảng 2–2,5, mềm hơn hầu hết đá phong thủy, nên muối tinh khiết không làm xước thạch anh hay mã não. Vấn đề là muối hột ngoài chợ thường lẫn cát, sạn cứng hơn; và tinh thể muối kẹt trong khe nứt, lỗ xâu, kẽ tinh thể rất khó lấy ra.
Muối kết tinh lại trong lỗ xốp. Khi nước muối ngấm vào đá xốp như ngọc lam, lapis, malachite, chrysocolla hay đá có vết nứt, nước bay hơi để lại tinh thể muối bên trong. Tinh thể lớn dần qua nhiều lần ngâm có thể tạo áp lực, làm bề mặt rỗ hoặc vết nứt lan. Đây là cơ chế quen thuộc trong ngành bảo tồn đá xây dựng.
Muối và kim loại. Khoen bạc, đồng mạ, sắt trong móc khoá đều bị muối và hơi ẩm do muối hút vào ăn mòn nhanh. Vòng đá vùi trong bát muối vài ngày có thể ra khoen xỉn, gỉ, để lại vệt trên hạt.
Một biến thể nhẹ hơn mà nhiều người dùng. Đặt viên đá trong một chén thuỷ tinh hoặc sứ nhỏ, rồi đặt chén đó vào giữa bát muối, để đá không chạm vào muối. Với người giữ nghi thức, ý nghĩa của muối vẫn còn đó, còn viên đá thì không phải chịu tác động vật lý nào.
Khói nhang, trầm hương và ngải xô thơm
Xông đá qua khói là thực hành gặp ở nhiều truyền thống. Khói từ nhang, trầm, hay bó lá ngải xô thơm (sage) mà trào lưu đá năng lượng hay dùng, đều là sản phẩm cháy không hoàn toàn của vật liệu hữu cơ, chứa bồ hóng, hạt nhựa và dầu thơm. Khi luồng khói đi qua viên đá nguội hơn nó, một phần các hạt đó đọng lại trên bề mặt.
Một lần xông nhanh không để lại gì đáng kể. Nhưng xông thường xuyên, nhất là để đá nằm lâu ngay trên lư hương, làm đá dần phủ một lớp màng mỏng hơi dính, đá sáng màu ngả vàng, đá đen bóng như obsidian mất độ gương. Với đá xốp, dầu nhựa có thể thấm vào lỗ, khó lấy ra. Lớp màng này trên đá cứng có thể rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu; trên đá xốp thì chỉ lau được phần bề mặt.
Một lưu ý về nhiệt và an toàn: đặt đá quá sát đầu nhang hay than trầm có thể làm đá nóng cục bộ, gây sốc nhiệt cho đá có vết nứt. Bó ngải khô cháy mạnh, tàn rơi có thể bén vào khăn, giấy quanh chỗ đặt đá. Nếu xông, giữ đá cách nguồn khói một khoảng, đưa đá qua khói thay vì đặt đá lên vật đang cháy, và luôn có người trông. Nhà có người hen suyễn hoặc trẻ nhỏ nên mở cửa thoáng khi xông.
Nắng, trăng và sương đêm
Phơi đá dưới nắng là một trong những cách hay được truyền tai nhất. Về vật lý, nắng là tác nhân gây phai mạnh nhất với các đá có màu nhờ tâm màu như thạch anh tím, thạch anh khói, và với đá nhuộm. Quả cầu trong và khối cong trong suốt còn có thể gom nắng thành điểm nóng gây cháy xém vật bên cạnh. Nếu vẫn muốn phơi, hãy chọn khung giờ nắng nhẹ, thời gian ngắn và chỉ với các đá ít nhạy sáng như obsidian, hematite, mắt hổ.
Ánh trăng là ánh sáng mặt trời phản xạ, cường độ nhỏ hơn rất nhiều lần, không đủ để làm phai màu hay làm nóng đá. Thứ thật sự tác động lên đá trong một đêm để ngoài trời là môi trường: sương đọng trên mặt đá khi nhiệt độ hạ, gió có thể làm rơi đá nhỏ, mèo chuột hay chim có thể gạt đá khỏi bậu, mưa bất chợt. Với đá kỵ nước như selenite, đá kỵ ẩm như pyrite, một đêm sương dày đủ để bề mặt chịu ảnh hưởng.
Biến thể an toàn hơn mà nhiều người chọn là đặt đá ở bậu cửa sổ bên trong nhà vào đêm trăng, cửa kính đóng. Ánh trăng vẫn chiếu vào được, còn đá thì tránh được sương, gió và thất lạc. Nhớ cất lại trước khi nắng sáng chiếu tới.
Đất, gạo, cụm thạch anh và âm thanh
Vùi đá xuống đất trong chậu cây hoặc ngoài vườn là một cách khác. Đất vườn và cát chứa nhiều hạt thạch anh, độ cứng tương đương hoặc cao hơn phần lớn đá phong thủy, nên đá mềm và đá đánh bóng bị xước khi vùi và khi đào lên. Đất ẩm có sắt và chất hữu cơ có thể để lại vệt ố trong khe nứt. Rủi ro lớn nhất thật ra là quên mất chỗ vùi.
Đặt đá trong bát gạo ít tác động vật lý hơn, nhưng gạo mang bụi cám, hút ẩm, dễ có mọt và mốc nếu để lâu ở nơi ẩm. Đá xốp có thể hút bụi cám vào lỗ; vòng dây dù hút bẩn và mùi.
Đặt đá lên một cụm thạch anh hay vào lòng hốc thạch anh tím là cách được nhiều người thích vì đẹp mắt. Về vật lý, rủi ro duy nhất là đầu tinh thể thạch anh cứng (Mohs 7) có thể cào xước đá mềm hơn đặt lên. Lót một miếng vải mỏng hoặc chỉ đặt các đá cùng độ cứng là đủ.
Âm thanh từ chuông, bát hát hay âm thoa ở âm lượng thông thường không đủ năng lượng để tác động lên cấu trúc tinh thể. Chỉ nên tránh đặt đá bên trong bát kim loại trong lúc gõ hoặc xoay, vì bát rung có thể làm đá va vào thành và mẻ cạnh.
Nếu gia đình vẫn muốn giữ nghi thức: cách làm ít hại đá
Nhiều người giữ đá vì kỷ niệm, vì quà của người thân, hay vì niềm tin riêng, và nghi thức là một phần trong cách họ trân trọng món đồ. Không cần bỏ nghi thức để giữ đá bền; chỉ cần vài điều chỉnh:
- Xác định nhóm đá trước: đá cứng không xốp, đá mềm, hay đá xốp và đã xử lý. Đá không rõ loại thì coi như nhóm nhạy cảm nhất.
- Với muối, đặt đá trong chén nhỏ nằm giữa bát muối, không cho đá chạm muối; tháo đá khỏi khoen kim loại nếu có thể.
- Với nước, chỉ dùng cho đá cứng, nước sạch ở nhiệt độ thường, sau đó lau khô và để khô hẳn.
- Với khói, đưa đá qua làn khói nhanh, cách nguồn lửa một khoảng, không đặt đá lên lư hương, có người trông.
- Với nắng, chọn đá ít nhạy sáng, thời gian ngắn, không dùng cho khối cầu trong suốt.
- Với trăng, đặt đá bên trong cửa kính đóng thay vì ra ban công.
- Sau mỗi lần làm, lau bề mặt bằng khăn mềm sạch và cất lại vào chỗ riêng.
Với những đá có giá trị lớn hoặc đá kỷ niệm không thay được, cách tác động ít nhất vẫn là chỉ cầm, lau và cất cẩn thận. Ý nghĩa của nghi thức nằm ở người làm; viên đá thì chỉ cần không bị hại.
Câu hỏi thường gặp
Ngâm thạch anh trong nước muối qua đêm có làm hỏng đá không?
Thạch anh nguyên lành, không vết nứt, không có khoen kim loại thường không bị hại đáng kể sau một đêm. Tuy vậy, thạch anh có vết rạn có thể giữ muối trong khe, và nếu là chuỗi vòng thì dây và khoen chịu thiệt. Nếu làm, tráng lại thật kỹ bằng nước sạch và lau khô sau đó.
Vì sao đá để gần lư hương lâu ngày bị xỉn màu?
Khói nhang và trầm chứa bồ hóng và hạt dầu nhựa. Chúng đọng dần lên bề mặt đá nằm gần, tạo lớp màng mỏng làm đá mất bóng, đá sáng màu ngả vàng. Với đá cứng, rửa bằng nước ấm và xà phòng dịu thường lấy được lớp này. Với đá xốp, chỉ lau được phần bề mặt.
Đặt đá dưới ánh trăng có làm đá phai màu không?
Không. Ánh trăng là ánh sáng mặt trời phản xạ từ Mặt Trăng, yếu hơn nắng rất nhiều lần và không đủ để làm phai màu hay làm nóng đá. Rủi ro khi để đá ngoài trời qua đêm đến từ sương, mưa, gió, thú nuôi và nắng sáng hôm sau nếu quên cất.
Có nên vùi vòng đá xuống đất để thanh tẩy không?
Về mặt vật lý, đây là cách dễ làm xước đá nhất trong các cách phổ biến, vì đất và cát chứa nhiều hạt thạch anh. Đất ẩm còn làm ố khe nứt và làm gỉ khoen kim loại. Nếu gia đình vẫn muốn giữ ý nghĩa này, có thể đặt đá trong chén nhỏ đặt trên mặt đất thay vì vùi trực tiếp.
Thanh tẩy bằng âm thanh có ảnh hưởng gì đến đá không?
Ở âm lượng của chuông, bát hát hay âm thoa dùng trong nhà, âm thanh không đủ năng lượng để thay đổi cấu trúc khoáng vật. Đây là cách ít tác động vật lý nhất. Điều duy nhất cần tránh là đặt đá bên trong bát kim loại trong lúc gõ, vì rung có thể làm đá va thành bát và mẻ.
Đá thanh tẩy bằng muối bị nổi lớp trắng thì làm sao?
Lớp trắng thường là muối kết tinh lại khi khô. Với đá cứng, ngâm ngắn trong nước ấm sạch rồi chải nhẹ, tráng lại và lau khô. Với đá xốp, lau bằng khăn hơi ẩm vài lần, chấp nhận rằng một phần muối trong lỗ xốp có thể không ra hết. Từ nay không cho đá xốp tiếp xúc trực tiếp với muối.