Opal tổng hợp là opal được tạo trong phòng thí nghiệm từ các hạt silica xếp thành mạng đều như opal tự nhiên; opal ghép là opal tự nhiên được cắt thành lát mỏng rồi dán lên nền khác (doublet), có thể thêm nắp trong suốt phía trên (triplet). Cả hai đều có ánh màu chuyển động khi nghiêng, nên dễ bị nhầm hoặc bị bán như opal tự nhiên nguyên khối. Ngoài ra còn có nhóm đồ mô phỏng bằng thuỷ tinh và nhựa, hoàn toàn không phải opal.
Opal quý là loại đá mềm, chứa nước, có thể nứt khi khô hoặc gặp thay đổi nhiệt đột ngột, và giá trị phụ thuộc rất nhiều vào độ dày lớp màu. Vì thế việc ghép lớp và tổng hợp ra đời để tạo những món có ánh màu đẹp với giá dễ tiếp cận. Bài này giải thích vì sao opal có màu, các dạng opal không nguyên khối, dấu hiệu nhận biết bằng mắt và cách giữ từng loại.
Vì sao opal quý có ánh nhiều màu
Opal là silica ngậm nước, không có cấu trúc tinh thể như thạch anh. Ở opal quý, silica tồn tại dưới dạng những quả cầu cực nhỏ, kích thước cỡ vài trăm phần triệu milimét, xếp khít thành mạng đều đặn như những quả cam chất trên sạp. Khoảng cách đều giữa các quả cầu làm ánh sáng bị nhiễu xạ, mỗi vùng mạng phản xạ mạnh một màu tuỳ kích thước cầu và góc nhìn. Nghiêng viên đá, góc thay đổi, màu chạy.
Opal thường, loại không có ánh màu, cũng là silica ngậm nước nhưng các quả cầu không đều hoặc xếp lộn xộn. Phần lớn opal khai thác được là loại này. Vùng có mạng cầu đều đủ lớn để cho ánh màu đẹp thường chỉ là một lớp mỏng hoặc mạch nhỏ trong đá, và đó là lý do người ta nghĩ tới việc cắt lát mỏng để ghép.
Khi hiểu cơ chế này, bạn cũng hiểu vì sao opal tổng hợp làm được: chỉ cần tạo ra các quả cầu silica cùng cỡ, cho chúng lắng thành mạng đều, rồi gắn chặt lại. Và vì sao thuỷ tinh hay nhựa giả opal thường lộ ra: chúng mô phỏng ánh màu bằng cách khác, nên kiểu màu nhìn không giống.
Các dạng "opal" trên thị trường
Bảng dưới phân biệt các dạng thường gặp ở trang sức và vật phẩm. Cột cuối là điều bạn nên kiểm khi cầm món đồ.
| Dạng | Là gì | Đặc điểm hay gặp | Kiểm ở đâu |
|---|---|---|---|
| Opal tự nhiên nguyên khối | Một khối opal hình thành trong tự nhiên | Mảng màu không đều, mỗi viên một kiểu | Mặt sau cùng chất liệu với mặt trước |
| Opal nền đá mẹ tự nhiên | Opal mọc trong đá sắt nâu, cắt giữ cả nền | Ranh giới opal và đá nền lượn tự nhiên | Mặt sau là đá nâu sần, ranh giới không phẳng |
| Opal ghép hai lớp (doublet) | Lát opal mỏng dán lên nền đen bằng đá, thuỷ tinh hoặc nhựa | Màu đẹp, nền tối đều | Cạnh bên thấy đường keo thẳng; mặt sau phẳng đều |
| Opal ghép ba lớp (triplet) | Doublet có thêm nắp vòm trong suốt | Mặt trên bóng như kính, màu nhìn hơi "phẳng" | Nhìn ngang thấy ba lớp; ánh phản chiếu như mặt kính |
| Opal tổng hợp | Opal làm trong phòng thí nghiệm từ cầu silica | Mảng màu đều, có kiểu vảy rắn hoặc lưới | Soi nghiêng thấy mảng màu dạng cột, ranh giới đều đặn |
| Mô phỏng: thuỷ tinh, nhựa | Không phải opal | Ánh màu đơn điệu hoặc lặp lại; nhựa nhẹ, ấm | Bọt khí, vân xoáy; tỉ trọng sai lệch |
Opalite, thứ thuỷ tinh ánh sữa xanh lam hay bán trên quầy đá, nằm ở dòng cuối và đã có bài riêng trên Vật Quý trong danh mục tên bán hàng.
Opal tổng hợp: làm ra từ khi nào và nhìn thế nào
Opal tổng hợp xuất hiện trên thị trường trang sức từ những năm 1970, gắn với tên nhà nghiên cứu người Pháp Pierre Gilson, người phát triển phương pháp tạo opal có ánh màu từ cầu silica. Sau đó một số nhà sản xuất khác, trong đó có các công ty ở Nhật Bản, cũng đưa ra opal tổng hợp. Về thành phần, đây là silica như opal tự nhiên; một số loại có thêm chất kết dính hoặc polymer để chắc hơn, nên tỉ trọng và hàm lượng nước khác opal tự nhiên.
Dấu hiệu quen thuộc nhất là kiểu mảng màu. Opal tự nhiên có mảng màu dạng mảng loang, ngọn lửa, chấm, không đều. Opal tổng hợp thường cho mảng màu đều hơn, với các ô có ranh giới gọn, kiểu như vảy rắn hay lưới. Khi nghiêng viên đá và nhìn từ cạnh, mảng màu ở opal tổng hợp hay có dạng cột thẳng đứng xếp song song, dấu vết của cách lắng cầu silica.
Nhận xét này cần kính lúp tốt và một chút kinh nghiệm. Opal tổng hợp chất lượng cao có thể rất giống opal tự nhiên. Khi giá trị đủ lớn, phiếu giám định vẫn là căn cứ chắc chắn. Opal tổng hợp được bán đúng tên là sản phẩm hợp lệ, bền vừa phải và đẹp; vấn đề chỉ nằm ở chỗ bị bán như opal mỏ.
Thuỷ tinh và nhựa giả opal: nhóm không phải opal
Bên cạnh opal tổng hợp còn có những vật liệu chỉ mô phỏng ánh màu của opal. Từ những thập niên cuối thế kỷ 20, thị trường đã có thuỷ tinh chứa những mảnh lá mỏng ánh màu bên trong, nhìn thoáng qua giống opal, và nhựa đúc có cấu trúc tạo ánh màu. Những thứ này thường rẻ, đều, sản xuất số lượng lớn, hay xuất hiện trong trang sức thời trang.
Thuỷ tinh giả opal lộ ra ở kiểu màu: các mảng ánh màu thường giống những mảnh giấy bạc mỏng xếp lớp, sắc cạnh, hoặc lặp lại đều đặn, thiếu cái loang lổ tự nhiên. Soi kính lúp có thể thấy bọt khí tròn và vân xoáy. Nhựa giả opal nhẹ tay hơn hẳn, chạm vào thấy ấm, mặt dễ xước khi đeo một thời gian.
Tỉ trọng là một phép kiểm hữu ích với những món đủ lớn: opal quý tự nhiên thường quanh mức 2,1; nhựa thấp hơn đáng kể, thuỷ tinh thường cao hơn. Nhưng với hạt nhỏ gắn trên khung, đo tỉ trọng không khả thi, nên quan sát và lời mô tả của người bán là chỗ dựa chính. Gặp món "opal" rất rẻ, rất đều màu, nhiều chiếc giống hệt nhau, bạn có thể tạm coi là mô phỏng cho tới khi có thông tin khác.
Nhận ra opal ghép bằng mắt
Opal ghép là trường hợp người mua dễ tự nhận ra nhất, nếu được nhìn cạnh viên đá. Những dấu hiệu sau dùng được với kính lúp mười lần.
- Nhìn ngang cạnh viên đá: có một đường thẳng, phẳng, tách lớp opal với nền đen; triplet có thêm đường thứ hai ở phía trên.
- Mặt sau phẳng, đều màu đen hoặc xám, không có vân hay bao thể, khác mặt sau của opal nguyên khối thường có lớp opal thường hoặc đá mẹ.
- Mặt trên của triplet bóng như kính, phản chiếu ánh đèn rõ nét, và màu bên dưới nhìn như nằm sau một lớp kính.
- Viên đá được gắn trong khung kim loại bọc kín cạnh và kín mặt sau. Không phải khung kín nào cũng che opal ghép, nhưng đó là chỗ nên hỏi.
- Opal rất rực màu, nền rất đen, kích thước lớn mà giá mềm: tổ hợp thường thấy ở doublet và triplet.
Cần tách opal ghép với opal nền đá mẹ tự nhiên. Ở loại sau, opal mọc trong đá sắt nâu, ranh giới giữa hai phần uốn lượn, lồi lõm tự nhiên, không bao giờ là một đường thẳng tắp như keo dán.
Giữ opal ghép và opal tổng hợp
Opal ghép kỵ ngâm nước. Nước có thể thấm vào lớp keo giữa các lớp, làm viên đá mờ xám hoặc tách lớp. Tháo ra khi tắm, rửa tay, bơi, rửa bát; lau bằng khăn hơi ẩm thay vì ngâm.
Mọi loại opal đều mềm. Opal có độ cứng Mohs khoảng 5,5 đến 6,5, thấp hơn thạch anh. Bụi thông thường chứa hạt thạch anh, đủ để làm xước mặt opal theo thời gian. Triplet có nắp cứng hơn nên bề mặt bền hơn doublet.
Tránh nhiệt và thay đổi nhiệt đột ngột. Opal tự nhiên chứa nước có thể nứt khi khô nhanh; lớp keo của opal ghép có thể yếu đi khi nóng. Không để opal trong xe giữa trưa hay gần bếp.
Không dùng máy siêu âm, hơi nước, hoá chất. Rung và nhiệt làm hỏng lớp keo; hoá chất làm mờ mặt nhựa hoặc nắp nhựa nếu có.
Cất riêng, lót mềm. Để opal xa đá cứng và kim loại. Với opal tự nhiên, không cần ngâm nước để "giữ ẩm" như một số lời khuyên; cất ở nơi bình thường, tránh quá khô và quá nóng là đủ.
Mua opal: hỏi và ghi những gì
Năm bước ngắn giúp bạn biết món opal mình mua thuộc dạng nào.
- Hỏi thẳng: opal này là nguyên khối, ghép hai lớp, ghép ba lớp hay tổng hợp?
- Đề nghị xem cạnh và mặt sau viên đá, kể cả khi đã gắn khung; người bán hiểu hàng sẽ không ngại.
- Nếu là opal nền đá mẹ, hỏi nền là đá tự nhiên hay nền dán.
- Ghi tình trạng lên hoá đơn: "opal tự nhiên", "opal ghép doublet", "opal tổng hợp"…
- Với món giá trị cao, đề nghị phiếu giám định, nhất là khi người bán khẳng định là opal tự nhiên nguyên khối.
Mỗi dạng opal đều có chỗ đứng: opal ghép cho ánh màu đẹp với giá vừa, opal tổng hợp đều và bền vừa phải, opal nguyên khối có giá trị sưu tầm. Biết mình đang cầm loại nào giúp bạn trả đúng giá và giữ đúng cách.
Khi tặng một món opal, bạn nên kèm vài dòng về loại opal và cách giữ. Người nhận một mặt dây opal ghép mà không biết sẽ rất dễ đeo đi tắm, và chỉ sau vài tháng viên đá có thể mờ xám ở lớp keo, một hư hại không sửa được tại nhà. Vài dòng ghi chú như vậy giữ cho món quà bền lâu hơn mọi lời chúc.
Câu hỏi thường gặp
Opal tổng hợp có phải opal thật không?
Về thành phần, opal tổng hợp là silica có cấu trúc cầu xếp đều như opal quý tự nhiên, nên có ánh màu thật theo cùng cơ chế. Nó được tạo trong phòng thí nghiệm, không phải trong lòng đất, và một số loại có thêm chất kết dính. Cách gọi đúng là opal tổng hợp, không phải opal tự nhiên.
Doublet và triplet khác nhau thế nào?
Doublet gồm hai lớp: lát opal mỏng dán lên nền tối. Triplet có ba lớp: thêm nắp vòm trong suốt bằng thạch anh, thuỷ tinh hoặc nhựa phủ lên trên để bảo vệ và phóng đại màu. Nhìn ngang cạnh viên đá thấy được số lớp.
Opal ghép có bền không?
Opal ghép đeo được lâu nếu tránh ngâm nước, nhiệt và hoá chất, vì điểm yếu nằm ở lớp keo. Triplet có nắp cứng nên bề mặt chịu xước tốt hơn doublet. Không nên đeo opal ghép khi tắm, bơi hay làm việc nhà.
Opal có cần ngâm nước để không bị nứt không?
Không cần, và với opal ghép thì ngâm nước còn gây hại. Opal tự nhiên nên được cất ở nơi không quá khô, không quá nóng và tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột. Một số loại opal hút nước có thể đổi độ trong khi ướt rồi trở lại khi khô.
Làm sao biết opal là thuỷ tinh giả?
Thuỷ tinh giả opal thường có ánh màu đơn điệu hoặc dạng vệt lặp lại, soi kính lúp có thể thấy bọt khí tròn và vân xoáy. Opalite ánh sữa xanh lam là thuỷ tinh, không có các mảng màu chuyển động như opal quý. Kết luận chắc chắn cần phòng giám định.
Opal nền đá mẹ có phải opal ghép không?
Không. Opal nền đá mẹ là opal mọc tự nhiên trong đá sắt nâu, được cắt giữ nguyên phần nền. Ranh giới giữa opal và nền lượn tự nhiên, không phẳng như lớp keo của opal ghép. Đây là đá tự nhiên nguyên khối, dù nhìn mặt sau thấy lớp đá nâu.