Kiểm tra đá phong thủy thật hay giả: trình tự loại trừ tại nhà không làm hỏng đá

Muốn biết một viên đá phong thủy thật hay giả, cách chắc tay nhất là đi theo trình tự loại trừ: hỏi rõ người bán khoáng vật gì, nhìn bằng mắt thường, soi kính lúp, soi đèn, rồi đo tỉ trọng nếu có cân. Mỗi bước gạch bớt một nhóm khả năng. Không có phép thử đơn lẻ nào tự nó nói "thật" được; nhiều phép cộng lại mới cho một kết luận có cơ sở, và có những câu hỏi chỉ phòng giám định trả lời được.

Bài này dành cho người đang cầm trên tay chiếc vòng, quả cầu hay cây đá và muốn kiểm mà không làm hỏng món đồ. Mọi phép nêu dưới đây đều không phá huỷ: không đốt, không cào, không nhỏ hoá chất. Những mẹo truyền miệng kiểu đốt bật lửa hay cạo dao có bài riêng giải thích vì sao chúng vừa sai vừa hại đá.

"Thật" và "giả" với một viên đá là bốn câu hỏi khác nhau

Khi người mua hỏi "đá này thật không", câu hỏi đó thực ra gồm bốn câu tách bạch. Thứ nhất: viên đá có đúng là khoáng vật mà người bán gọi tên không, ví dụ "thạch anh tím" có đúng là thạch anh hay là thuỷ tinh màu tím. Thứ hai: nếu đúng khoáng vật, nó hình thành trong tự nhiên hay được nuôi trong nhà máy; thạch anh tổng hợp có cùng công thức, cùng cấu trúc với thạch anh mỏ, nên về khoáng vật học vẫn là thạch anh, chỉ khác nguồn gốc.

Thứ ba: viên đá tự nhiên đó có qua xử lý hay không, như nung đổi màu, nhuộm, tẩm nhựa, phủ lớp màu ánh kim. Thứ tư: nó có phải đá ép từ bột vụn trộn keo hay không. Một món hàng có thể "thật" ở câu thứ nhất mà "không như quảng cáo" ở câu thứ ba, chẳng hạn mã não đúng là mã não nhưng màu xanh lá rực là màu nhuộm.

Tách bốn câu hỏi như vậy giúp bạn biết mình đang kiểm cái gì. Phép thử tại nhà làm tốt nhất ở câu thứ nhất, tức loại được thuỷ tinh, nhựa, gốm giả đá. Câu thứ hai và thứ ba thường cần kính hiển vi, máy quang phổ của phòng giám định. Nhầm phạm vi là nguồn gốc của rất nhiều kết luận vội vàng kiểu "đá lạnh nên chắc chắn tự nhiên".

Bước đầu tiên không cần dụng cụ: hỏi và đọc

Trước khi soi hay cân, hãy lấy đủ thông tin từ người bán và từ chính món đồ. Thông tin này quyết định phép thử nào đáng làm, vì mỗi khoáng vật có bộ chỉ số riêng để đối chiếu.

• Tên khoáng vật cụ thể, không chỉ tên thương mại. "Đá phong thủy xanh" chưa phải tên; "aventurine", "amazonite", "chrysoprase" mới là tên để tra chỉ số.
• Có xử lý không, xử lý gì. Người bán tử tế sẽ nói "đã nhuộm", "đã nung", "có ổn định nhựa". Câu trả lời "đá thiên nhiên một trăm phần trăm" mà không nói gì thêm là thông tin chưa đủ.
• Khối lượng và kích thước theo gam và milimét, ghi lại ngay khi nhận hàng. Đây là dữ liệu để đo tỉ trọng sau này và để đối chiếu nếu đem giám định.
• Màu và độ đều màu dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, không dưới đèn vàng của quầy hay đèn livestream.
• Giá so với mặt bằng chung của cùng loại đá cùng cỡ. Không cần con số cụ thể, chỉ cần nhận ra mức rẻ bất thường cho một loại đá vốn hiếm.
• Bề mặt và lỗ khoan nếu là hạt: lỗ khoan sắc hay tròn trịa, có viền màu đậm quanh lỗ không.

Ghi những thông tin này vào điện thoại kèm vài tấm ảnh chụp ánh sáng tự nhiên. Khi cần hỏi người hiểu nghề hoặc gửi phòng giám định, bạn đã có sẵn hồ sơ thay vì nhớ mang máng.

Năm bước kiểm tại nhà theo thứ tự loại trừ

Thứ tự dưới đây đi từ phép nhanh, không cần dụng cụ, đến phép cần cân và thời gian. Dừng ở bước nào thấy dấu hiệu rõ thì không cần làm tiếp các bước sau.

1. Nhìn bằng mắt thường dưới ánh sáng ngày. Màu quá đều, quá rực so với loại đá; các hạt trong chuỗi giống hệt nhau như đúc; bề mặt có vết lõm tròn nhỏ hay đường nối khuôn — đều là lý do nghi.
2. Soi kính lúp 10x. Tìm bọt khí tròn, vân xoáy như mật ong khuấy (dấu hiệu thuỷ tinh), màu dồn vào vết nứt và quanh lỗ khoan (dấu hiệu nhuộm), các mảnh vụn kết dính bởi keo (đá ép).
3. Soi đèn pin xuyên qua đá. Đá trong và mờ cho thấy cấu trúc bên trong: dải màu, bao thể, vùng nứt. Màu chỉ nằm ở mặt ngoài là dấu hiệu phủ màu.
4. Cảm nhận nhiệt và trọng lượng tay. Chỉ dùng để gạch nhựa, nhựa resin; không dùng để phân biệt đá với thuỷ tinh, vì khác biệt nhỏ và dễ bị đánh lừa.
5. Đo tỉ trọng bằng cân thuỷ tĩnh. Đây là phép có con số, đối chiếu được với sách khoáng vật học, phân biệt được nhiều cặp mà mắt không phân biệt nổi.

Nếu có thêm hai tấm lọc phân cực, bạn có bước thứ sáu là xem đá đơn khúc xạ hay lưỡng khúc xạ, rất hữu ích để gạch thuỷ tinh khỏi danh sách nghi vấn của thạch anh. Mỗi phép đều có bài riêng đi sâu cách làm và giới hạn.

Mỗi phép thử trả lời được gì và không trả lời được gì

Bảng dưới gom giới hạn của từng phép để bạn khỏi đòi hỏi ở một phép thử điều nó không làm được.

Đọc bảng theo cột cuối là cách tốt để giữ đầu óc tỉnh táo. Ví dụ, thạch anh tổng hợp có cùng tỉ trọng, cùng chiết suất, cùng phản ứng dưới kính phân cực với thạch anh tự nhiên; mọi phép thử tại nhà đều cho kết quả "thạch anh". Điều đó đúng về khoáng vật, nhưng không trả lời câu hỏi nguồn gốc.

Ví dụ giả định: kiểm một chuỗi "thạch anh tím" mua qua livestream

Ví dụ giả định: bạn nhận một chuỗi hạt tím 10 milimét, người bán ghi "thạch anh tím tự nhiên". Dưới ánh sáng ngày, màu tím đều tuyệt đối từ hạt này sang hạt khác, không hạt nào có vùng nhạt hay vệt trắng. Thạch anh tím mỏ thường có màu phân vùng, đậm nhạt theo góc nhìn, nên độ đều này là lý do để soi tiếp chứ chưa phải kết luận.

Dưới kính lúp, vài hạt có bọt khí tròn nhỏ như hạt tiêu và đường cong mờ giống nước đường chưa tan. Đây là hai dấu hiệu điển hình của thuỷ tinh đúc. Soi đèn pin, ánh sáng đi qua đều, không thấy dải màu góc cạnh nào. Đặt một hạt giữa hai tấm lọc phân cực xoay chéo nhau, hạt tối suốt một vòng xoay. Ba phép độc lập cùng chỉ về một hướng.

Lúc này kết luận hợp lý là "rất có thể là thuỷ tinh màu", đủ để trao đổi lại với người bán. Nếu ngược lại, các hạt có màu phân vùng, có bao thể dạng vết vân tay và sáng tối luân phiên dưới kính phân cực, thì bạn biết đó là thạch anh; còn thạch anh tím mỏ hay nuôi thì để phòng giám định trả lời nếu món đồ đủ giá trị để bỏ công.

Khi nào dừng các phép tại nhà

Khi các phép cho kết quả mâu thuẫn. Kính lúp thấy giống đá tự nhiên nhưng tỉ trọng lệch hẳn khỏi khoảng trong sách là dấu hiệu bạn đo sai, hoặc đá là thứ khác hẳn tên gọi. Đo lại một lần cẩn thận; vẫn lệch thì nên đem đi giám định.

Khi câu hỏi là nguồn gốc hoặc xử lý. Tự nhiên hay tổng hợp, đã nung hay chưa, có tẩm nhựa không: phần lớn những câu này cần thiết bị như quang phổ hồng ngoại, quang phổ Raman, kính hiển vi chuyên dụng mà nhà không có.

Khi món đồ có giá trị lớn hoặc để lại cho con cháu. Một tờ phiếu giám định đi kèm vật phẩm giúp người sau biết rõ mình đang giữ gì, đỡ phải đoán lại từ đầu.

Khi định bán lại hoặc tranh chấp với người bán. Ý kiến tự kiểm tại nhà không có giá trị làm bằng chứng. Kết quả của một phòng giám định độc lập mới là căn cứ để hai bên nói chuyện.

Khi phép thử bắt đầu đòi làm tổn hại đá. Nếu thấy mình định cạo thử ở chỗ khuất hay hơ lửa "chỉ một chút", đó là lúc dừng. Không câu trả lời nào đáng đổi bằng một vết xước vĩnh viễn trên món đồ mình quý.

Lập một tờ hồ sơ nhỏ cho mỗi món đá

Kiểm một lần rồi quên thì lần sau lại bắt đầu từ đầu. Một tờ hồ sơ ngắn, lưu trong điện thoại hay sổ tay, biến mỗi lần kiểm thành dữ liệu có thể so sánh. Nên có các dòng sau.

• Tên người bán gọi và tên khoáng vật bạn tra được, ghi cả hai, kể cả khi chúng khác nhau.
• Khối lượng, kích thước, số hạt đo ngay khi nhận; nếu là chuỗi, ghi cả loại dây và khoen kim loại đi kèm.
• Ảnh chụp dưới ánh sáng ngày trên nền trắng, cùng một góc, để sau này so màu có phai hay không.
• Kết quả từng phép thử với chữ "thấy", "không thấy" hoặc "chưa rõ", kèm ngày làm.
• Con số tỉ trọng đo được và khoảng tỉ trọng trong sách của khoáng vật được gọi tên, đặt cạnh nhau.
• Câu trả lời của người bán về xử lý, chụp lại tin nhắn nếu mua qua mạng.
• Kết luận tạm viết ở thể thận trọng, và kết quả giám định nếu sau này có.

Sau vài món, tờ hồ sơ còn giúp bạn nhận ra quy luật của chính mình: loại đá nào hay gặp hàng nhuộm, người bán nào mô tả khớp thực tế. Khi muốn tìm thêm, bạn có thể xem vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để đối chiếu cách mô tả hàng.

Câu hỏi thường gặp

Có loại bút hay máy cầm tay nào cho biết đá thật giả ngay không?

Các bút thử đo độ dẫn nhiệt được làm chủ yếu để phân biệt kim cương với đá mô phỏng; với thạch anh, mã não, mắt hổ chúng không cho kết quả đáng tin. Hiện chưa có thiết bị cầm tay giá phổ thông nào trả lời được cả bốn câu hỏi thật giả cho mọi loại đá phong thủy.

Đá có giấy kèm theo của cửa hàng thì còn cần tự kiểm không?

Giấy của chính cửa hàng là lời cam kết của người bán, không phải kết quả kiểm định độc lập. Tự kiểm vẫn có ích để phát hiện chỗ mâu thuẫn rõ ràng. Nếu món đồ giá trị, hãy hỏi tên phòng giám định đã cấp giấy và tra mã số trên phiếu.

Đá ép có tính là đá thật không?

Đá ép làm từ bột hoặc mảnh vụn của đá thật trộn keo rồi nén thành khối. Thành phần có đá thật, nhưng món đồ không còn là một khối khoáng vật tự nhiên nguyên vẹn. Người bán đúng mực phải ghi rõ chữ "ép" hoặc "tái tạo" để người mua tự cân nhắc.

Đá tổng hợp có phải là đá giả không?

Về khoáng vật học, đá tổng hợp có cùng thành phần hoá học và cấu trúc tinh thể với đá tự nhiên cùng tên, nên không gọi là giả. Khác nhau ở nguồn gốc: một bên hình thành trong lòng đất, một bên nuôi trong nhà máy. Bán đá tổng hợp mà ghi là tự nhiên mới là sai.

Nên mua dụng cụ gì nếu hay mua đá?

Một kính lúp 10x loại ba thấu kính ghép, một đèn pin sáng trắng nhỏ, một cân điện tử chia vạch 0,01 gam và hai tấm lọc phân cực là bộ khởi đầu gọn, đủ cho phần lớn phép thử trong bài. Quan trọng hơn dụng cụ là ghi chép lại kết quả mỗi lần kiểm.

Kiểm tại nhà sai thì có hại gì không?

Các phép trong bài không làm hại đá. Rủi ro nằm ở kết luận: tin một phép đơn lẻ rồi khẳng định chắc nịch. Cách an toàn là dùng chữ "có dấu hiệu", "rất có thể" cho tới khi nhiều phép cùng chỉ một hướng, hoặc có phiếu giám định.