Kính lúp 10x là dụng cụ chính để soi đá tại nhà: nó phóng đủ lớn để thấy bọt khí, vân xoáy của thuỷ tinh, màu nhuộm dồn vào khe nứt và các bao thể tự nhiên, mà vẫn giữ được cả viên đá trong tầm nhìn. Độ phóng 10 lần cũng là mức chuẩn mà người làm nghề đá quý dùng để mô tả độ sạch, nên những gì bạn thấy qua kính có thể so với mô tả trong sách.
Thấy được hay không phụ thuộc nhiều vào cách cầm kính và cách chiếu sáng hơn là vào giá tiền của kính. Bài đi qua cách chọn kính, tư thế cầm, ba kiểu chiếu sáng, rồi tới từng dấu hiệu: cái nào gợi ý thuỷ tinh, cái nào gợi ý nhuộm hay ép, cái nào là dấu ấn của đá hình thành trong tự nhiên.
Chọn kính: vì sao người ta dùng loại ba thấu kính ghép
Kính một thấu kính dễ méo hình và viền màu. Ở rìa trường nhìn, đường thẳng bị cong và vật sáng có viền xanh đỏ. Khi soi đá, viền màu này dễ bị nhầm thành vân màu hay bao thể, làm sai quan sát ngay từ đầu.
Kính ghép ba thấu kính sửa được hai lỗi đó. Người bán dụng cụ gọi là kính triplet, trên vỏ thường có chữ chỉ việc đã khử sắc sai và khử méo. Hình nhìn qua phẳng, rõ tới tận mép, màu trung thực.
Mười lần là đủ, phóng hơn chưa chắc tốt hơn. Kính 20x hay 30x cầm tay có trường nhìn rất hẹp và độ sâu nét mỏng, tay hơi rung là mất nét. Với người mới, 10x cho cân bằng tốt nhất giữa độ phóng và độ dễ dùng.
Kính có đèn tích hợp tiện nhưng không thay được đèn rời. Đèn gắn sẵn chiếu thẳng từ trên xuống, chỉ là một trong ba kiểu chiếu sáng cần dùng. Bạn vẫn nên có thêm một đèn pin nhỏ để chiếu từ bên cạnh và từ phía sau.
Kèm một cái nhíp và một tấm vải đen. Nhíp giữ hạt đá nhỏ ổn định và tránh để dấu vân tay lên bề mặt. Vải đen làm nền, giúp các bao thể sáng lên nổi bật trên nền tối.
Cầm kính và đưa đá vào nét đúng cách
Lỗi phổ biến nhất là cầm kính cách xa mắt như cầm kính lúp đọc báo. Kính 10x có khoảng làm việc ngắn, chỉ khoảng hai đến ba xăng ti mét, nên phải làm theo trình tự khác.
- Áp kính sát mắt, gần như chạm hàng mi. Đeo kính cận thì có thể giữ nguyên kính cận hoặc tháo ra, miễn là dùng thống nhất.
- Tì cổ tay cầm kính vào má hoặc mũi để kính đứng yên theo đầu, không lắc theo tay.
- Tay kia cầm nhíp kẹp đá, tì hai tay vào nhau hoặc tì khuỷu tay lên bàn để cả hệ thống ổn định.
- Đưa đá từ từ lại gần kính cho tới khi bề mặt hiện nét; sau đó nhích thêm rất ít để mặt phẳng nét đi sâu vào bên trong viên đá.
- Xoay đá chậm từng góc nhỏ, quan sát cả bề mặt lẫn bên trong; với chuỗi hạt, xem ít nhất năm đến sáu hạt chứ không chỉ một hạt.
- Nghỉ mắt sau vài phút; soi lâu một mắt dễ mỏi và bắt đầu "thấy" những thứ không có.
Giữ cả hai mắt mở khi soi, mắt kia nhìn ra khoảng tối. Ban đầu hơi lạ nhưng mỏi mắt ít hơn nhiều so với nhắm một mắt. Sau vài buổi tập, việc tìm nét trở thành phản xạ.
Ba kiểu chiếu sáng và kiểu nào cho thấy gì
Ánh sáng phản xạ là chiếu từ phía trên, cùng phía với mắt. Kiểu này cho thấy bề mặt: vết xước, vết lõm tròn, đường nối khuôn, độ bóng, mặt mài có sắc cạnh hay tròn trịa. Muốn đánh giá chất lượng mài hay nghi đá đúc thì dùng kiểu này trước.
Ánh sáng xuyên là chiếu từ phía sau, đá nằm giữa đèn và mắt. Kiểu này dùng cho đá trong và đá mờ, cho thấy vùng màu, dải màu, vết nứt lớn và các đám bao thể. Đèn quá mạnh làm loá mất chi tiết; nếu bị loá, đặt một mảnh giấy trắng mỏng trước đèn để làm dịu.
Chiếu sáng nền tối là kiểu hữu ích nhất mà người mới hay bỏ qua: đặt đá trên vải đen, chiếu đèn từ bên cạnh gần như song song với mặt bàn. Ánh sáng chỉ đập vào những gì nằm trong đá rồi tán ra mắt, nên bọt khí, tinh thể nhỏ, vết nứt li ti sáng lên như sao trên nền trời đêm. Rất nhiều chi tiết vô hình dưới hai kiểu kia lại hiện rõ dưới kiểu này.
Với mỗi viên đá, đi lần lượt cả ba kiểu. Một bọt khí có khi chỉ thấy rõ dưới chiếu sáng nền tối, còn đường nối khuôn lại chỉ hiện dưới ánh sáng phản xạ nghiêng.
Những gì kính lúp cho thấy và thường gợi ý điều gì
Bảng dưới là các dấu hiệu hay gặp nhất khi soi đá phong thủy. Đây là dấu hiệu gợi ý, nên đọc cùng các phép thử khác chứ không kết luận chỉ từ một dòng.
| Thấy gì | Trông như thế nào | Thường gợi ý |
|---|---|---|
| Bọt khí tròn | Chấm tròn sáng viền đậm, đứng riêng hoặc thành chuỗi | Thuỷ tinh, nhựa đúc |
| Vân xoáy | Đường cong mờ như mật ong mới khuấy | Thuỷ tinh |
| Màu dồn khe nứt | Vệt màu đậm men theo vết nứt, quanh lỗ khoan | Đá nhuộm |
| Mảnh góc cạnh trong nền keo | Mảnh vụn sắc cạnh khác màu, khe giữa mờ đục | Đá ép, đá tái tạo |
| Bao thể dạng vân tay | Mạng lưới chấm nhỏ uốn như dấu vân tay | Vết nứt đã liền tự nhiên trong tinh thể |
| Dải màu góc cạnh | Vùng màu thẳng, gặp nhau thành góc | Đá kết tinh, như thạch anh tím |
| Mép mài tròn, mặt sần vỏ cam | Cạnh không sắc, bề mặt lượn sóng nhẹ | Đá đúc hoặc đá mềm mài nhanh |
Bao thể tự nhiên là "dấu vân tay" đáng giá nhất: một viên đá có tinh thể nhỏ khác loại bên trong, có bao thể lỏng chứa bọt khí nhỏ di động khi xoay, thì rất khó là thuỷ tinh. Ngược lại, một viên sạch hoàn toàn dưới 10x không chứng minh gì cả, vì đá tự nhiên chất lượng cao cũng có thể sạch.
Phân biệt bọt khí của thuỷ tinh và bao thể lỏng của đá tự nhiên
Người mới hay thấy một chấm tròn sáng là kết luận ngay "thuỷ tinh". Thực ra đá tự nhiên cũng có thể chứa bọt khí, nhưng nằm trong một túi chất lỏng bị kẹt lại khi tinh thể lớn lên. Khác biệt nằm ở chỗ chứa bọt. Bọt của thuỷ tinh đứng trực tiếp trong khối thuỷ tinh, viền đen đậm, thường tròn trịa hoàn hảo, có khi kéo dài thành hình giọt nước theo hướng dòng chảy khi rót khuôn.
Bao thể lỏng trong đá tự nhiên thường có dạng một khoang hình học hoặc méo mó, bên trong có chất lỏng và có khi một bọt khí nhỏ. Khi nghiêng viên đá, bọt nhỏ ấy có thể di chuyển chậm trong khoang. Kiểu bao thể hai pha này là dấu hiệu khá mạnh của tinh thể hình thành từ dung dịch trong tự nhiên, dù thạch anh nuôi thuỷ nhiệt cũng có bao thể riêng của nó.
Nếu thấy một hàng bọt tròn chạy song song với các đường vân xoáy, khả năng thuỷ tinh rất cao. Nếu thấy các khoang méo xếp thành tấm cong như vân tay, đó là vết nứt đã liền tự nhiên. Ghi lại vị trí, chụp ảnh qua kính bằng điện thoại áp sát thị kính; ảnh này giúp người hiểu nghề nhận xét từ xa, và cũng giúp bạn so sánh khi soi các viên tiếp theo.
Những lỗi đọc sai hay gặp khi mới soi
Kính lúp phóng to cả những thứ không thuộc về viên đá. Trước khi kết luận, loại trừ các nguồn nhầm lẫn sau.
- Bụi và vân tay trên bề mặt trông như bao thể. Lau đá bằng khăn mềm khô rồi soi lại; thứ gì biến mất là của bề mặt.
- Phản chiếu của mặt mài phía sau trong đá trong, nhất là đá mài giác, tạo ảnh lặp của một bao thể. Xoay đá: ảnh phản chiếu dịch chuyển khác với vật thật.
- Bóng của lỗ khoan trong hạt trong suốt trông như một vết nứt dài. Soi từ hướng vuông góc với lỗ để tách hai thứ.
- Màu dầu, keo dính từ dây xâu đọng quanh miệng lỗ có thể bị nhầm là nhuộm. Màu nhuộm thật thường thấm cả vào vết nứt tóc bên trong, không chỉ ở miệng lỗ.
- Vết xước do dùng lâu trên đá mềm bị nhầm là dấu đúc. Vết xước có hướng ngẫu nhiên, sắc nét; dấu khuôn chạy thành đường đều và lặp lại trên nhiều hạt.
Khi không chắc, ghi lại "chưa rõ" thay vì đoán. Một ghi chép trung thực có ích hơn một kết luận sai, và người giám định sau này cũng làm việc dễ hơn khi bạn mô tả đúng những gì đã thấy.
Tập mắt bằng mẫu đối chứng trước khi soi món đồ quý
Đọc mô tả "vân xoáy như mật ong" thì dễ, nhận ra nó lần đầu qua kính thì khó. Cách học nhanh nhất là soi những thứ đã biết chắc bản chất. Một viên bi ve, một hạt cườm thuỷ tinh, đáy một chiếc ly thuỷ tinh ép khuôn cho bạn thấy bọt khí và vân xoáy thật. Một mẩu thạch anh trắng nhặt ở bờ suối hay mua dạng đá thô rẻ cho thấy vết nứt, bao thể tự nhiên. Một hạt nhựa từ chuỗi đồ chơi cho thấy bề mặt mềm, đường khuôn rõ.
Soi mỗi mẫu dưới cả ba kiểu chiếu sáng, chụp lại, ghi chú tên mẫu lên ảnh. Sau vài buổi, mắt bạn tự nhận ra kiểu bọt khí của thuỷ tinh mà không cần nghĩ. Khi đó mới cầm tới chuỗi hạt quý, bạn sẽ đọc nó với một kho hình ảnh đối chiếu trong đầu thay vì chỉ dựa vào chữ trong sách.
Cách này cũng giúp bạn biết giới hạn của chính mình. Nếu đã soi hàng chục mẫu thuỷ tinh mà vẫn chưa chắc một dấu hiệu, hãy coi đó là tín hiệu nên hỏi người có kinh nghiệm hoặc gửi đi giám định, thay vì cố gắng kết luận một mình.
Câu hỏi thường gặp
Kính lúp trên điện thoại hay ứng dụng phóng to có thay được kính 10x không?
Phóng to bằng phần mềm chỉ phóng các điểm ảnh sẵn có, không tăng chi tiết thật. Ống kính macro kẹp điện thoại thì chụp được ảnh khá tốt, nhưng khó chỉnh nét sâu vào trong đá. Nên dùng kính 10x để quan sát, điện thoại để chụp lại những gì đã thấy.
Đá đục như mắt hổ, lapis có cần soi kính lúp không?
Có, nhưng tập trung vào bề mặt và mép lỗ khoan. Với đá đục, kính lúp cho thấy màu nhuộm đọng ở vết nứt, hạt pyrite là tinh thể thật hay chấm kim tuyến, sợi của mắt hổ có liên tục không, và đường ghép của đá ép. Bên trong đá thì không nhìn thấy được.
Soi thấy đá hoàn toàn sạch thì có phải đá giả không?
Không. Thạch anh tự nhiên chất lượng cao, đá tổng hợp và thuỷ tinh đều có thể sạch dưới 10x. Đá sạch đơn giản là kính lúp không cung cấp manh mối, bạn cần dựa vào các phép khác như tỉ trọng, kính phân cực hoặc gửi phòng giám định.
Có nên dùng kính hiển vi đồ chơi cho trẻ em để soi đá không?
Loại kính hiển vi học sinh thường thiết kế để soi tiêu bản mỏng có ánh sáng xuyên từ dưới, khoảng làm việc rất ngắn và khó đặt một viên đá dày. Một số loại kính hiển vi soi nổi giá phổ thông dùng được tốt hơn. Với người mới, kính lúp 10x vẫn là lựa chọn gọn và hiệu quả nhất.
Có cần lau đá bằng cồn trước khi soi không?
Thường chỉ cần khăn mềm khô hoặc hơi ẩm. Cồn và dung môi có thể làm hỏng đá đã tẩm nhựa, đá đã nhuộm, và một số đá xốp như ngọc lam. Nếu không rõ đá có qua xử lý hay không, tránh mọi dung môi trước khi soi.