Đèn pin trắng soi xuyên qua đá cho thấy những gì mắt thường bỏ lỡ: dải màu tự nhiên, màu nhuộm dồn vào vết nứt, lớp phủ chỉ nằm trên mặt; đèn tia cực tím bước sóng dài 365 nm thì làm lộ keo, nhựa và những khoáng vật phát quang. Hai loại đèn bổ sung cho nhau, nhưng không loại nào tự nó trả lời được câu hỏi thật giả.
Bài hướng dẫn cách chọn đèn, cách soi từng kiểu đá, đọc các phản ứng hay gặp, và đặc biệt là cách dùng đèn UV an toàn cho mắt và da. Cuối bài có phần về những quả cầu "dạ minh châu" phát sáng trong bóng tối, một mặt hàng hay gây hiểu lầm.
Chọn đèn cho đúng việc
Không cần đèn đắt tiền, nhưng cần đúng loại. Mỗi loại đèn dưới đây phục vụ một mục đích khác nhau.
- Đèn pin LED trắng nhỏ, chùm sáng hẹp, loại cỡ cây bút. Chùm hẹp giúp dồn ánh sáng vào một hạt hay một góc của khối đá mà không làm loá cả trường nhìn.
- Ánh sáng trắng trung tính, tránh đèn ánh vàng quá ấm hay ánh xanh quá lạnh, vì màu đèn làm màu đá thay đổi khi đánh giá.
- Đèn UV bước sóng dài 365 nm có kính lọc, thường có kính đen tím ở đầu đèn. Kính lọc chặn bớt ánh sáng nhìn thấy, để phần phát quang của đá nổi lên rõ.
- Tránh đèn UV giá rẻ ghi 395 hoặc 400 nm nếu muốn soi đá. Loại này phát nhiều ánh tím nhìn thấy, phủ màu tím lên mọi thứ và làm khó phân biệt đâu là phát quang thật.
- Không dùng đèn UV bước sóng ngắn 254 nm tại nhà. Loại này dùng trong phòng thí nghiệm và diệt khuẩn, có thể gây hại mắt và da chỉ sau thời gian ngắn tiếp xúc.
Ngoài đèn, chuẩn bị một tấm vải đen và một căn phòng có thể tắt hết đèn. Phát quang của khoáng vật thường yếu, chỉ thấy rõ trong bóng tối gần như hoàn toàn.
Soi xuyên bằng đèn pin: đọc dải màu và tìm màu nhuộm
Đặt đầu đèn sát mặt sau của hạt đá hay một góc khối đá, nhìn từ phía đối diện. Ánh sáng đi qua cho thấy màu phân bố ra sao. Thạch anh tím mỏ thường có vùng màu đậm nhạt xếp thành dải thẳng, gặp nhau ở góc, do màu hình thành theo từng mặt tinh thể khi lớn lên. Màu đều tuyệt đối như ly nước pha màu là lý do để nghi thuỷ tinh hoặc đá đã xử lý.
Màu nhuộm có kiểu hiện riêng. Dưới đèn soi xuyên, chất nhuộm thường đọng đậm dọc theo các vết nứt nhỏ, quanh lỗ khoan và ở những vùng xốp, trong khi phần đá đặc lại nhạt hơn. Loại thạch anh "rạn" được làm nứt rồi nhuộm cho thấy một mạng lưới đường màu đậm chằng chịt, khác hẳn vẻ trong của thạch anh tự nhiên.
Với mã não, đèn soi xuyên cho thấy các dải lớp. Mã não tự nhiên có dải màu nhạt, xen lớp trong mờ. Mã não nhuộm thường có các lớp hút màu mạnh yếu khác nhau, tạo dải màu đậm rực, và màu đọng nhiều ở rìa vết nứt. Đây là dấu hiệu gợi ý, đọc cùng kính lúp sẽ chắc hơn.
Chiếu nghiêng trên bề mặt: lớp phủ, ánh và hiệu ứng quang học
Đổi sang chiếu nghiêng từ phía trên, gần như sát mặt đá, rồi xoay đá chậm. Kiểu chiếu này làm lộ lớp phủ màu ánh kim, loại "aura" phủ lên thạch anh: màu cầu vồng chỉ nằm ở bề mặt, còn khi soi xuyên thì thân đá vẫn trong hoặc trắng. Ở các cạnh hay chỗ va chạm, lớp phủ có thể bong để lộ đá trắng bên dưới.
Đèn điểm cũng là công cụ tốt để xem các hiệu ứng ánh sáng thật. Dải sáng của mắt hổ chạy ngang khi xoay hạt dưới một nguồn sáng duy nhất; ánh xanh trôi của đá mặt trăng hiện rõ khi chiếu từ phía trên ở góc phù hợp; labradorite chỉ bừng màu ở một góc nhất định. Những hiệu ứng này nhìn dưới ánh đèn phòng nhiều bóng thường bị loãng.
Thuỷ tinh mô phỏng mắt mèo, được làm từ bó sợi thuỷ tinh, cho thấy dải sáng nhưng khi soi kính lúp ở mặt bên lại thấy cấu trúc tổ ong của các sợi. Đèn pin giúp tìm hiệu ứng, kính lúp giúp xác minh bản chất của nó.
Chiếu nghiêng còn làm lộ kiểu bề mặt. Đá mài thủ công có các mặt phẳng hơi lệch nhau, vết mài mảnh song song; hạt đúc khuôn có bề mặt lượn sóng nhẹ như vỏ cam và có thể thấy một đường viền chạy vòng quanh hạt ở chỗ hai nửa khuôn khớp lại. Đá phủ sáp hoặc dầu để tăng độ bóng có ánh hơi nhờn, phản chiếu mềm hơn đá đánh bóng khô. Những dấu hiệu này nhỏ, nhưng khi đi cùng các dấu hiệu khác, chúng làm kết luận chắc thêm.
Màu đá đổi theo nguồn sáng: cẩn thận với ánh đèn quầy và livestream
Màu của một viên đá là phần ánh sáng nó không hấp thụ. Đổi nguồn sáng là đổi thành phần ánh sáng chiếu vào, nên màu nhìn thấy đổi theo. Đèn vàng ấm làm đá vàng, đá đỏ rực lên; đèn trắng lạnh làm đá xanh trong hơn. Đèn chiếu điểm ở quầy và vòng đèn livestream còn làm bề mặt lấp lánh, che bớt khuyết điểm.
Vì vậy, hãy luôn xem lại đá dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, chẳng hạn gần cửa sổ hướng bắc vào buổi sáng, và chụp ảnh ở điều kiện đó để so sánh. Một chuỗi thạch anh tím trông đậm đà trên livestream có thể nhạt hơn nhiều khi nhận hàng, và đó là chuyện ánh sáng chứ chưa chắc là hàng bị tráo.
Một số khoáng vật có hiện tượng đổi màu thật sự theo nguồn sáng, như alexandrite xanh dưới ánh ngày và đỏ tía dưới đèn sợi đốt, hay một số loại garnet và fluorite. Đây là đặc tính quang học của khoáng vật, không phải dấu hiệu "đá báo điềm". Với đá phong thủy phổ thông, đổi màu theo đèn thường chỉ là chênh lệch cảm nhận, không phải hiện tượng đổi màu thật.
Phản ứng dưới đèn UV bước sóng dài hay gặp
Bảng dưới là các phản ứng thường được ghi nhận. Phát quang thay đổi theo từng mẫu, kể cả trong cùng một loại khoáng vật, nên chỉ dùng làm dấu hiệu gợi ý.
| Vật liệu | Phản ứng thường gặp | Cách hiểu |
|---|---|---|
| Thạch anh tinh khiết | Thường không phát quang hoặc rất yếu | Phát quang mạnh trên thạch anh nên soi kỹ xem có keo, nhựa |
| Fluorite | Nhiều mẫu phát quang xanh tím | Tên hiện tượng huỳnh quang bắt nguồn từ khoáng vật này; có mẫu không phát quang |
| Calcite | Phát quang nhiều màu, tuỳ mẫu | Dùng để nhận vân calcite trong lapis, không dùng để định danh |
| Keo, nhựa tẩm hoặc nhựa ổn định | Thường phát quang trắng xanh, vàng hoặc loang | Gợi ý đá ép, đá tẩm, vết nứt được trám |
| Một số chất nhuộm | Phát quang bất thường, màu không hợp với đá | Gợi ý nhuộm, cần kính lúp xác nhận |
| Thuỷ tinh thông thường | Thường yếu; thuỷ tinh có uranium phát quang xanh lục mạnh | Phát quang xanh lục rực trên món gọi là đá cần nghi |
Điểm hay nhất của đèn UV là phát hiện những vùng phản ứng khác nhau trên cùng một món. Một chuỗi hạt mà vài hạt sáng loang ở lỗ khoan, hay một khối đá có các đường sáng chạy dọc vết nứt, là dấu hiệu có chất lạ được đưa vào.
Soi UV an toàn trong phòng tối
Đèn UV 365 nm phổ thông không mạnh như đèn phòng thí nghiệm nhưng vẫn là nguồn tia cực tím. Làm theo các bước dưới đây để vừa an toàn vừa thấy rõ.
- Đeo kính chắn tia UV hoặc kính râm chất lượng tốt; không bao giờ nhìn thẳng vào đầu đèn, không chiếu vào mắt người hay vật nuôi.
- Để đèn xa tầm tay trẻ nhỏ; cất ngay sau khi dùng.
- Tắt hết đèn phòng, kéo rèm, chờ khoảng một phút cho mắt quen bóng tối.
- Đặt đá trên vải đen, chiếu đèn từ trên xuống ở khoảng cách vài xăng ti mét, quan sát từ bên cạnh chứ không cúi sát vào chùm sáng.
- Ghi lại màu phát quang, độ mạnh, vùng nào phát quang và vùng nào không; chụp ảnh nếu điện thoại bắt được.
- Tắt đèn UV và quan sát thêm vài giây xem đá có tiếp tục sáng hay không, rồi bật đèn trắng để so với màu thật của đá.
Chỉ soi trong thời gian ngắn, mỗi lần vài chục giây cho mỗi món. Đá không bị hại bởi đèn UV phổ thông trong thời gian ngắn như thế, nhưng một số đá nhạy màu như thạch anh tím, thạch anh hồng không nên để dưới bất kỳ nguồn tia cực tím nào lâu dài.
Quả cầu "dạ minh châu" sáng trong bóng tối là gì
Mặt hàng hay được hỏi nhất khi nói về đèn UV là quả cầu "dạ minh châu" phát sáng xanh lục trong bóng tối. Có hai hiện tượng khác nhau thường bị gộp chung. Phát quang là sáng lên khi đang được chiếu tia cực tím và tắt gần như ngay khi tắt đèn. Lân quang là tiếp tục phát sáng một thời gian sau khi tắt nguồn sáng.
Fluorite tự nhiên chủ yếu phát quang khi đang chiếu đèn; một số mẫu có thể phát sáng yếu sau khi được chiếu hoặc khi được làm nóng, nhưng ánh sáng đó mờ và ngắn. Những quả cầu sáng rực nhiều phút đến hàng giờ sau khi để ngoài ánh đèn thường là thuỷ tinh hoặc resin trộn bột dạ quang nhân tạo. Đây là vật liệu trang trí có thật, không có gì sai nếu được bán đúng tên.
Vấn đề chỉ nằm ở cách gọi tên. Nếu người bán khẳng định đó là "đá tự nhiên phát sáng", hãy dùng các phép khác: soi kính lúp tìm bọt khí và vân xoáy, đo tỉ trọng (fluorite nặng hơn thuỷ tinh và resin rõ rệt), xem dưới kính phân cực. Một quả cầu fluorite thật sự đủ lớn cũng là món đáng quý vì vẻ đẹp tinh thể của nó, không cần đến lời quảng cáo phát sáng.
Câu hỏi thường gặp
Đèn pin điện thoại có dùng soi đá được không?
Được cho các phép soi xuyên cơ bản. Đèn điện thoại khá mạnh và chùm sáng rộng, nên hãy áp hạt đá sát vào đèn để ánh sáng chỉ đi qua đá. Điện thoại không phát tia UV nên không thay được đèn UV; các ứng dụng gọi là "đèn UV" chỉ đổi màu màn hình.
Đá phát quang mạnh dưới UV có phải là đá giả không?
Không nhất thiết. Nhiều khoáng vật tự nhiên phát quang, như fluorite, calcite, một số loại chalcedony. Điều cần chú ý là phát quang có hợp với khoáng vật được gọi tên không, và có phân bố bất thường như đọng ở vết nứt, lỗ khoan hay không.
Soi đèn UV có làm đá phai màu không?
Một lần soi vài chục giây với đèn UV phổ thông không gây hại đáng kể. Tuy vậy, thạch anh tím, thạch anh hồng, thạch anh khói và một số đá khác có thể nhạt màu khi chịu ánh nắng và tia cực tím lâu dài, nên không nên để chúng dưới đèn UV trưng bày suốt ngày.
Mắt hổ soi đèn mà không thấy dải sáng có phải là đá giả không?
Dải sáng của mắt hổ chỉ hiện rõ trên hạt mài tròn hoặc mài cabochon đúng hướng sợi, dưới một nguồn sáng điểm. Hạt mài sai hướng, mặt phẳng hoặc ánh sáng phòng nhiều bóng đều làm dải sáng mờ đi. Đổi góc chiếu và xoay hạt trước khi kết luận.
Có nên mua đèn UV loại chiếu tiền để soi đá không?
Đèn kiểm tiền thường dùng bước sóng 365 nm hoặc gần đó nên có thể dùng được, nhưng nhiều loại không có kính lọc tốt và phát nhiều ánh tím. Nếu mua riêng để soi đá, ưu tiên loại ghi rõ 365 nm và có kính lọc đen ở đầu đèn.
Đá vừa soi UV xong vẫn sáng mờ một lúc có phải đá phóng xạ không?
Không. Phát sáng sau khi tắt đèn là lân quang, một hiện tượng quang học thông thường, không liên quan đến phóng xạ. Đá có phóng xạ đáng kể là trường hợp đặc biệt hiếm gặp trong hàng phong thủy và chỉ đo được bằng máy đo phóng xạ, không nhận ra bằng mắt.