Dây xâu là bộ phận hỏng sớm nhất của một chiếc vòng đá: hạt đá có thể bền hàng trăm năm, còn dây thun đeo hằng ngày thường chỉ giữ độ đàn hồi tốt trong một khoảng thời gian ngắn hơn nhiều. Dây đứt giữa đường là cách mất hạt phổ biến nhất. Chọn đúng loại dây cho đúng kiểu vòng và thay dây trước khi nó đứt quan trọng hơn mọi cách giữ gìn hạt đá.
Bài này so sánh các loại dây hay dùng để xâu vòng đá, giải thích vì sao dây đứt, liệt kê dấu hiệu dây sắp hỏng, hướng dẫn tự xâu lại một chuỗi dây thun đơn giản, và nói về khoen, chặn, charm kim loại đi kèm. Những kiểu xâu phức tạp như thắt nút giữa từng hạt hay bấm khoá cáp thì nên để thợ làm.
Các loại dây xâu hay gặp
Bảng dưới so sánh các loại dây phổ biến ở tiệm vật phẩm và tiệm phụ liệu. Tên gọi trong dân gian khá lộn xộn; bảng dùng tên mô tả để bạn đối chiếu.
| Loại dây | Hay dùng cho | Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|---|---|
| Dây thun đàn hồi trong suốt | Vòng tay hạt tròn đeo xỏ | Không cần khoá, đeo tháo nhanh | Mỏi theo thời gian, sợ nhiệt, dầu, hoá chất |
| Dây thun bện nhiều sợi | Vòng tay hạt nặng, hạt lớn | Bền hơn dây thun một sợi | Vẫn mỏi, to nên cần lỗ hạt rộng |
| Cước nylon trong | Chuỗi có khoá, dây chuyền đơn giản | Rẻ, mảnh, khó thấy | Bị cạnh lỗ hạt cứa, cứng dần theo năm |
| Dây dù, dây sáp bện | Vòng thắt nút điều chỉnh, vòng phong cách mộc | Chắc, mềm, thắt nút được | Hút mồ hôi, bẩn và xỉn màu theo thời gian |
| Chỉ lụa hoặc chỉ nylon thắt nút từng hạt | Chuỗi hạt quý, chuỗi dài | Đứt dây chỉ rơi một hạt, rủ mềm đẹp | Cần thợ, chỉ giãn và bẩn sau vài năm |
| Cáp thép bọc nhựa | Chuỗi có khoá, hạt nặng, hạt sắc lỗ | Rất bền, chịu cứa tốt | Kém mềm, gập gãy nếu bẻ gắt, cần bấm chặn |
Không có loại dây “tốt nhất”. Vòng xỏ tay đeo hằng ngày gần như phải dùng dây thun; chuỗi đá nặng có khoá thì cáp bọc nhựa bền hơn hẳn; chuỗi hạt quý dài mà bạn muốn rủ mềm thì chỉ thắt nút từng hạt là lựa chọn truyền thống.
Vì sao dây đứt: năm thủ phạm
Cạnh lỗ hạt sắc. Lỗ khoan trên hạt đá không phải lúc nào cũng được mài nhẵn miệng. Cạnh sắc như lưỡi dao nhỏ, mỗi lần dây cọ qua là một lần cứa. Đá cứng như thạch anh, mã não giữ cạnh sắc lâu; đá mềm thì cạnh mòn dần. Đây là nguyên nhân hàng đầu làm cước và dây thun đứt.
Kéo giãn quá mức. Dây thun có giới hạn đàn hồi. Mỗi lần kéo căng để xỏ qua bàn tay to hoặc cố vắt chuỗi qua cổ tay, dây mất một chút đàn hồi. Lâu dần nó giãn mà không co lại, hạt lỏng ra và lộ khoảng hở.
Mồ hôi, kem và nước hoa. Dầu và một số dung môi trong mỹ phẩm làm vật liệu dây thun mềm và mỏi nhanh hơn. Dây dù và chỉ thì hút mồ hôi, bẩn và mục dần.
Nhiệt và nắng. Dây thun dưới nắng gắt hoặc trong ô tô nóng lão hoá nhanh, chuyển đục, giòn hoặc dính. Cước nylon cũng cứng dần theo năm tháng khi phơi sáng.
Nút thắt yếu. Một nút thắt đơn không có keo, hoặc nút cắt quá sát, có thể tuột dần. Nhiều vòng đứt ngay ở nút chứ không phải ở giữa dây.
Dấu hiệu dây sắp đứt, nên thay ngay
Kiểm tra dây vài tháng một lần, nhất là với vòng đeo hằng ngày. Bạn không cần tháo hạt; chỉ cần kéo nhẹ cho các hạt hở ra một chút và nhìn dưới đèn.
- Giữa các hạt xuất hiện khoảng hở khi vòng ở trạng thái nghỉ, không kéo; dây đã giãn.
- Dây thun đổi từ trong sang đục trắng, ngả vàng, hoặc sờ thấy dính tay.
- Thấy sợi xơ hoặc chỗ dây mỏng đi ngay ở miệng lỗ hạt.
- Dây dù, dây sáp bạc màu, sờn lông, có mùi.
- Nút thắt có vẻ to ra, xoay lệch khỏi hạt giấu nút, hoặc đầu dây thò ra.
- Cáp bọc nhựa bị gập thành góc nhọn ở một điểm, lớp nhựa nứt để lộ lõi thép.
- Hạt kêu lạch cạch nhiều hơn trước khi lắc nhẹ cổ tay; dây đã chùng, hạt có khoảng trống để va vào nhau.
Nếu thấy một trong các dấu hiệu trên, đừng đeo tiếp “cho hết”. Hạt rơi ở trên đường hay xuống cống thoát nước thì khó tìm lại; với chuỗi đá có ý nghĩa kỷ niệm, mất một hạt là mất hẳn sự trọn vẹn của chuỗi.
Tự xâu lại một chuỗi vòng dây thun
Vòng tay hạt tròn xâu dây thun là kiểu dễ tự làm nhất. Cần một cuộn dây thun đúng cỡ lỗ hạt, kéo nhỏ, một khay hoặc khăn có gờ để hạt không lăn, và một ít keo dành cho trang sức. Các bước:
- Trước khi cắt dây cũ, chụp ảnh chuỗi hoặc xếp hạt theo đúng thứ tự lên khay, nhất là khi chuỗi có hạt chủ, hạt khắc hay charm.
- Cắt dây cũ ngay trên khay, giữ cho hạt không văng. Đây là lúc tốt để rửa hạt bằng nước ấm và bàn chải mềm nếu cần, rồi để khô hẳn.
- Cắt một đoạn dây mới dài hơn chu vi vòng khoảng một gang tay để dễ thắt. Kéo giãn nhẹ dây mới vài lần trước khi xâu, giúp dây không giãn thêm nhiều sau khi đeo.
- Kẹp một đầu dây bằng kẹp giấy để hạt không trượt ra, xâu hạt theo đúng thứ tự đã chụp.
- Thắt nút: một nút vuông chắc (hai lần thắt ngược chiều), kéo căng đều hai đầu. Có thể chấm một chút keo trang sức lên nút, chờ khô.
- Cắt đầu dây thừa cách nút một chút, không cắt sát, rồi kéo nhẹ cho nút trượt vào trong lỗ một hạt có lỗ rộng để giấu đi.
- Để vòng nằm yên vài giờ cho keo khô hẳn trước khi đeo.
Với chuỗi có khoá cài, chuỗi thắt nút từng hạt và chuỗi dùng cáp bấm chặn, nên mang tới thợ xâu. Những kiểu này cần dụng cụ và tay nghề riêng; tự làm sai thì khoá dễ bung đúng lúc đeo.
Chuỗi dài nhiều hạt và chuỗi có hạt chủ
Chuỗi dài đeo cổ hoặc quấn nhiều vòng quanh cổ tay, kiểu chuỗi hạt có hạt chủ, hạt chặn và tua, có cấu trúc phức tạp hơn vòng tay đơn. Dây ở đây chịu tải lớn hơn vì nhiều hạt hơn, và chuỗi thường bị cầm, lần, quấn đi quấn lại, nên dây cọ vào lỗ hạt nhiều hơn hẳn. Phần lớn chuỗi kiểu này dùng dây dù bện hoặc chỉ bện nhiều sợi, ít khi dùng dây thun.
Khi chuỗi có hạt chủ lớn với lỗ ba chiều (một lỗ vào, hai lỗ ra) và tua ở cuối, điểm yếu thường nằm ở hạt chủ: dây đi qua đó bị gập góc, cọ nhiều. Nhìn kỹ chỗ này khi kiểm tra định kỳ. Tua chỉ bị bẩn, xơ cũng là dấu hiệu chuỗi đã được cầm nhiều, dây bên trong có thể đã mòn tương ứng.
Với chuỗi kiểu này, trước khi xâu lại, nên đếm số hạt và chụp ảnh kỹ thứ tự các hạt chặn, hạt chủ, vị trí tua. Nhiều gia đình giữ những chuỗi như vậy qua nhiều đời; việc xâu lại đúng cấu trúc ban đầu quan trọng với họ hơn việc chọn loại dây tốt nhất. Nếu không chắc, mang tới thợ quen với kiểu chuỗi này.
Lỗ hạt và cỡ dây: chọn sao cho vừa
Dây càng to càng bền, nhưng phải xỏ vừa lỗ hạt. Phần lớn hạt tròn đá phong thủy cỡ phổ biến có lỗ khoan nhỏ chỉ khoảng một ly. Dây thun quá to so với lỗ thì phải kéo căng mới luồn qua, vừa khó xâu vừa làm dây mỏi ngay từ đầu. Dây quá nhỏ thì hạt lắc lư, dây cọ vào cạnh lỗ nhiều hơn. Khi mua dây, mang theo một hạt để thử, hoặc hỏi người bán cỡ lỗ của chuỗi.
Một số hạt có lỗ khoan không thẳng hoặc hẹp ở giữa, nhất là hạt khoan từ hai phía gặp nhau. Chỗ gặp nhau thường có gờ, là điểm cứa dây. Nếu một hạt nào đó luôn là chỗ dây đứt, có thể chính lỗ hạt đó có vấn đề; thợ có thể khoan doa lại cho nhẵn hoặc bạn thay hạt khác.
Hạt đá mềm như malachite, rhodochrosite hay howlite cũng có một vấn đề ngược lại: dây cọ lâu ngày làm mòn chính lỗ hạt, miệng lỗ loe dần thành hình phễu. Lỗ loe làm hạt lắc lư, nút thắt có thể chui lọt qua. Khi xâu lại những chuỗi này, chọn dây vừa khít hơn một chút và chọn hạt giấu nút là hạt đá cứng hoặc hạt kim loại, không chọn hạt mềm.
Với hạt nặng như hematite, quả cầu nhỏ hay mắt hổ lớn, dây thun một sợi chịu tải kém. Dùng dây thun bện hoặc xâu đôi hai sợi sẽ bền hơn, miễn lỗ hạt đủ rộng. Chuỗi rất dài hoặc chuỗi đeo cổ nặng thì cáp bọc nhựa với khoá là lựa chọn hợp lý hơn dây thun.
Khoen, chặn, charm kim loại đi kèm
Bạc thật xỉn đen là bình thường. Khoen, charm bạc gặp không khí có hợp chất lưu huỳnh sẽ xỉn dần thành màu xám đen. Lau bằng khăn đánh bạc là đủ; tránh nhúng cả chuỗi vào dung dịch tẩy bạc vì dung dịch đó có thể hại đá xốp và đá mềm.
Đồ mạ dễ tróc ở chỗ cọ xát. Khoen đồng mạ vàng, mạ bạc phổ biến vì rẻ, nhưng lớp mạ mỏng mòn đi ở chỗ chạm dây và chạm da. Khi lớp mạ tróc, đồng bên dưới gặp mồ hôi có thể oxy hoá, để lại vệt xanh trên da và trên hạt đá sáng màu.
Inox và titan bền, ít phản ứng. Khoen và chặn bằng thép không gỉ hoặc titan chịu mồ hôi, nước tốt, hợp với vòng đeo hằng ngày. Một số người dị ứng niken nên hỏi người bán loại thép.
Charm nặng kéo lệch chuỗi. Một charm kim loại lớn treo vào chuỗi dây thun làm dây ở hai bên charm chịu lực nhiều hơn, mỏi và đứt sớm hơn. Nếu chuỗi có charm nặng, nên xâu dây bện hoặc thay dây thường xuyên hơn.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu nên thay dây thun vòng đá một lần?
Không có thời hạn chung, vì phụ thuộc vào loại dây, trọng lượng hạt và cách đeo. Vòng đeo hằng ngày nên được kiểm tra vài tháng một lần; khi thấy hạt hở ra lúc nghỉ, dây đục hay xơ ở miệng lỗ thì thay. Thay sớm luôn rẻ hơn tìm lại hạt rơi.
Dây thun bị giãn có thể làm co lại không?
Không có cách tin cậy để làm dây thun đã giãn co lại như cũ. Ngâm nước nóng hay hơ nóng có thể làm dây co tạm thời nhưng thường làm nó giòn đi và đứt sớm. Giải pháp đúng là xâu dây mới, kéo giãn trước vài lần trước khi xâu để dây ổn định.
Có nên dùng keo dán sắt hoặc keo con voi để cố định nút?
Keo dán nhanh loại thông dụng bám tốt nhưng làm nút giòn và cứng, có thể làm đứt dây thun ngay tại nút sau một thời gian. Keo dành riêng cho trang sức và phụ liệu xâu hạt mềm dẻo hơn. Dù dùng keo gì, chỉ chấm một lượng rất nhỏ lên nút, không để keo lan lên hạt.
Vòng đá của bạn hay đứt ở cùng một chỗ là vì sao?
Thường do một hạt có lỗ khoan sắc hoặc có gờ ở giữa, cứa dây mỗi lần cử động. Kiểm tra hạt nằm ngay chỗ đứt, xoay dưới đèn xem miệng lỗ. Thợ có thể mài nhẵn hoặc khoan doa lỗ; nếu không làm được, thay hạt đó bằng một hạt cùng loại có lỗ tốt hơn.
Dây dù bện có đeo khi tắm được không?
Đeo khi tắm vài lần không làm dây hỏng ngay, nhưng ướt thường xuyên làm dây dù hút nước, lâu khô, bẩn nhanh và có thể có mùi. Nếu chuỗi có hạt đá kỵ nước thì càng nên tháo. Sau khi ướt, lau và để vòng khô hẳn ở chỗ thoáng.
Khi nào nên đưa vòng cho thợ thay dây thay vì tự làm?
Khi chuỗi có khoá cài, có thắt nút giữa từng hạt, dùng cáp bấm chặn, có hạt quý hoặc đá có ý nghĩa kỷ niệm lớn với bạn. Thợ có dụng cụ và biết chọn dây hợp lỗ hạt, hạn chế rủi ro rơi vỡ hạt trong lúc xâu. Vòng dây thun đơn giản thì tự làm được.