Phần lớn đá phong thủy nứt hay mẻ vì một trong ba lý do vật lý: sốc nhiệt khi nhiệt độ thay đổi đột ngột, va đập trúng mặt cát khai hay chỗ yếu của đá, hoặc vết rạn có sẵn từ khi đá còn trong mỏ hay khi gia công lan rộng ra. Thạch anh không có mặt cát khai nhưng nhạy sốc nhiệt; fluorite, đá mặt trăng, labradorite, amazonite có mặt cát khai nên dễ tách phẳng khi va; obsidian là thuỷ tinh tự nhiên, vỡ thành mép sắc như dao.
Bài này đi qua từng nguyên nhân, kèm bảng đá nào có mặt cát khai, những tình huống sốc nhiệt hay gặp trong đời sống, cách đọc một vết rạn có sẵn, rồi tới việc nên làm với viên đá đã nứt: dán, mài lại hay đổi cách dùng. Có những quan niệm dân gian gán ý nghĩa cho việc đá vỡ; đó là chuyện niềm tin của mỗi người, bài này chỉ nói về nguyên nhân vật lý và cách giữ phần còn lại của viên đá.
Ba nguyên nhân chính
Sốc nhiệt. Khi bề mặt đá nóng lên hoặc nguội đi nhanh hơn lõi, phần ngoài giãn hoặc co khác phần trong, sinh ứng suất. Nếu ứng suất vượt sức chịu của đá, vết nứt xuất hiện, thường bắt đầu từ chỗ đã yếu sẵn như bao thể hay vết rạn nhỏ. Thạch anh giãn nở nhiệt không đều theo các hướng của tinh thể, nên tuy cứng nhưng lại thuộc nhóm nhạy với thay đổi nhiệt đột ngột.
Va đập trúng mặt yếu. Một số khoáng vật có mặt cát khai: những mặt phẳng trong cấu trúc tinh thể nơi liên kết giữa các nguyên tử yếu hơn. Va đập đúng hướng, đá tách phẳng dọc theo mặt đó dù lực không lớn. Đá không có cát khai như thạch anh thì vỡ theo kiểu vỏ sò, cần lực lớn hơn nhưng cạnh và đầu nhọn vẫn mẻ khi va vào vật cứng.
Vết rạn có sẵn. Rất nhiều viên đá đã mang vết rạn bên trong từ khi hình thành, khi khai thác bằng nổ mìn hay khi cắt mài. Những vết này có thể nằm im nhiều năm, rồi một ngày lan ra bề mặt sau một cú va nhẹ hoặc một lần nóng lạnh. Người giữ đá thấy “tự nhiên nứt”, nhưng thật ra vết nứt đã ở đó từ trước.
Đá nào có mặt cát khai, đá nào vỡ vỏ sò
Bảng dưới gom đặc điểm vỡ của các đá hay gặp, theo mô tả trong sách khoáng vật học. Cột cuối là hệ quả thực tế khi giữ đá.
| Đá | Cát khai | Kiểu vỡ thường gặp | Hệ quả khi giữ |
|---|---|---|---|
| Fluorite | Hoàn toàn, theo bốn hướng | Tách thành mảnh tam giác, khối tám mặt | Rất dễ tách góc khi rơi, cần đệm lót |
| Đá mặt trăng, labradorite, amazonite, đá mặt trời | Hai hướng, rõ | Tách phẳng theo bậc | Dễ nứt khi va cạnh, không cho vào máy siêu âm |
| Calcite, rhodochrosite | Hoàn toàn, theo ba hướng | Tách thành khối mặt thoi | Mềm và dễ tách, cầm nhẹ tay |
| Selenite (thạch cao) | Hoàn toàn, một hướng | Tách lớp mỏng, sợi tách dọc | Đầu thanh dễ xơ và gãy |
| Thạch anh các màu | Không có rõ | Vỡ vỏ sò | Mẻ đầu tinh thể, nứt do nhiệt |
| Mã não, chalcedony | Không có | Vỡ vỏ sò, vỡ không đều | Khá dai, mẻ cạnh khi rơi trên nền cứng |
| Obsidian | Không có (thuỷ tinh) | Vỡ vỏ sò, mép rất sắc | Mảnh vỡ nguy hiểm, cần cẩn thận khi dọn |
| Pyrite | Không rõ | Vỡ không đều | Giòn, cạnh tinh thể khối dễ mẻ |
“Hoàn toàn” trong cát khai là thuật ngữ khoáng vật học chỉ mức dễ tách nhất, không có nghĩa là đá sẽ tách hoàn toàn khi chạm nhẹ. Nó chỉ cho biết khi đá vỡ, nó có xu hướng vỡ theo mặt đó và lực cần để vỡ nhỏ hơn so với hướng khác.
Sốc nhiệt trong đời sống hằng ngày
Phần lớn sốc nhiệt mà đá gặp không đến từ lửa mà từ những thói quen rất bình thường. Những tình huống hay gặp:
- Rửa đá đang lạnh bằng nước nóng già, hoặc rửa đá vừa phơi nắng nóng bằng nước lạnh dưới vòi.
- Để vòng đá trong ô tô đỗ ngoài nắng rồi mang vào phòng điều hoà lạnh, hoặc ngược lại.
- Cho đá vào ngăn đá tủ lạnh để “làm mát” rồi lấy ra ngoài trời nóng.
- Sấy đá bằng máy sấy tóc, đặt lên nóc tủ lạnh, cạnh bếp hay trên ampli nóng.
- Làm sạch bằng hơi nước nóng.
- Đặt đá sát nến, đèn dầu, than trầm, hoặc dùng đá làm vật chặn trên bếp.
- Mang đá đeo trên người ra ngoài trời rét căm, rồi vào nhà tắm nước nóng mà không tháo.
Mỗi tình huống đơn lẻ không chắc làm đá nứt. Viên thạch anh nguyên lành chịu được khá nhiều lần như vậy. Nhưng với đá có bao thể lỏng, có vết rạn sẵn, hay đá nhạy nhiệt như fluorite, opal, thì một lần là đủ. Thói quen tránh thay đổi nhiệt đột ngột là cách phòng rẻ nhất.
Đọc vết rạn có sẵn: ánh cầu vồng, mặt loá và thạch anh rạn
Khi xoay một viên thạch anh trong dưới đèn và thấy bên trong có một mảng óng ánh bảy màu, đó thường là một khe nứt rất mỏng. Lớp không khí hoặc chất lỏng mỏng trong khe tạo hiện tượng giao thoa ánh sáng, giống như váng dầu trên mặt nước. Nhiều người thích ánh cầu vồng này và gọi là thạch anh cầu vồng; nó đẹp, nhưng về mặt cấu trúc đó là chỗ yếu của viên đá.
Một mặt phẳng loá sáng như gương khi xoay đúng góc cũng thường là khe nứt hoặc mặt cát khai đã tách một phần. Ở đá mặt trăng và labradorite, các mặt này có thể nằm ngay cạnh hiệu ứng ánh sáng đẹp của đá, khó phân biệt nếu không quen.
Có một loại hàng được làm nứt có chủ đích: thạch anh rạn (crackle quartz), có mạng lưới vết nứt chằng chịt bên trong, thường được nhuộm màu để thuốc nhuộm đi vào các khe. Loại này đẹp mắt, rẻ, nhưng là đá đã xử lý và dễ vỡ hơn thạch anh nguyên. Khi mua cần biết mình đang mua gì.
Viên đá có vết rạn không có nghĩa là hỏng hay kém. Phần lớn đá tự nhiên có khuyết tật nào đó. Biết vết rạn ở đâu giúp bạn cầm, rửa và cất viên đá đó nhẹ tay hơn, tránh máy siêu âm, tránh nhiệt, và đeo ở vị trí ít va.
Phòng nứt mẻ khi đeo và khi bày
Tháo vòng khi làm việc tay chân. Phần lớn hạt vòng mẻ vì va vào cạnh bàn, tay nắm cửa, bồn rửa, tạ tập hay vô lăng. Tháo vòng khi dọn nhà, rửa bát, tập thể thao, làm vườn là thói quen cứu được nhiều hạt nhất, nhất là với đá mặt trăng, labradorite, amazonite vốn dễ tách khi va cạnh.
Đặt đá trên mặt mềm khi thao tác. Khi tháo dây, rửa hay ngắm đá, làm trên một chiếc khăn gấp đôi thay vì mặt kính hay mặt đá bếp. Một hạt rơi vài phân xuống mặt cứng cũng đủ mẻ đầu nhọn.
Đế và kệ chắc chắn. Quả cầu, tháp, cụm tinh thể đặt trên đế vừa khít, kệ không rung lắc, xa mép và xa lối đi. Kệ gắn tường cần bắt vít chắc, nhất là khi bày khối đá nặng.
Tránh xếp chồng và chèn chặt. Đá ép sát nhau trong hộp chật sẽ chịu lực khi đóng nắp hay khi hộp bị đè. Với đá có mặt cát khai, lực ép kéo dài ở một góc cũng đủ làm tách góc.
An toàn với mảnh vỡ và bụi đá
Mép vỡ sắc hơn bạn nghĩ. Obsidian từng được dùng làm dao, và mép vỡ tươi của nó sắc hơn nhiều lưỡi kim loại. Thạch anh và thuỷ tinh vỡ cũng cho mép rất sắc. Khi đá rơi vỡ, thu dọn bằng chổi và đồ hốt rác, nhặt mảnh lớn bằng găng tay, kiểm tra sàn kỹ nếu nhà có trẻ nhỏ đi chân trần.
Không tự mài đá tại nhà. Nhiều người muốn mài mép mẻ bằng giấy nhám, máy mài cầm tay. Bụi đá thạch anh mịn hít vào lâu dài có thể gây bệnh phổi nghề nghiệp, lý do các xưởng mài phải mài ướt và đeo khẩu trang lọc bụi mịn. Bụi malachite còn chứa đồng. Việc mài lại để thợ làm.
Mảnh nhỏ giữ ở đâu. Mảnh vỡ nhỏ có thể giữ lại làm đá vụn kỷ niệm, nhưng nên cho vào hộp có nắp, không để lẫn trong túi vải với vòng đá khác, vì cạnh sắc cứa dây và làm xước đá mềm.
Đá nứt đang đeo trên người. Hạt vòng nứt có thể tách hẳn khi đeo, mép sắc cứa da hoặc cứa dây. Thấy hạt nứt thì tháo vòng, thay hạt khác trước khi đeo tiếp.
Viên đá đã nứt: giữ, dán, mài lại hay đổi cách dùng
Khi một viên đá quý với bạn bị nứt hay mẻ, có vài hướng xử lý. Chọn hướng nào tuỳ vào mức hư hại, giá trị viên đá và cách bạn muốn dùng nó tiếp:
- Đánh giá vết nứt: soi dưới đèn, xem nứt chỉ ở bề mặt hay xuyên sâu, có lan thêm không sau vài ngày. Chụp ảnh để so sánh về sau.
- Giữ nguyên: với vết nứt nhỏ bên trong không chạm bề mặt, nhiều người chọn giữ nguyên và chỉ đổi cách đối xử: không rửa nước nóng, không phơi nắng, cất riêng.
- Dán: mảnh vỡ lớn có thể dán lại bằng keo chuyên dụng cho đá và thuỷ tinh. Thợ làm thường gọn và chắc hơn; mối dán vẫn là điểm yếu và nhìn kỹ sẽ thấy.
- Mài lại: mép mẻ của quả cầu, mặt dây, đầu tinh thể có thể được thợ mài và đánh bóng lại. Viên đá nhỏ đi, hình dáng có thể thay đổi chút ít.
- Đổi cách dùng: hạt vòng nứt chuyển sang làm đá bày; quả cầu mẻ chuyển sang bày trên đế quay mặt mẻ xuống; mảnh vỡ lớn của hốc đá có thể đánh bóng thành đá lăn.
- Khi tặng hoặc bán lại: nói rõ viên đá đã dán, mài lại hay có vết nứt, vì người nhận có quyền biết và vì họ cũng cần giữ nó khác đi.
Nếu bạn muốn thay viên đã vỡ bằng một viên cùng loại, xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy và hỏi người bán xem viên đá có vết rạn hay đã xử lý gì, để chọn được viên phù hợp cách bạn định dùng.
Câu hỏi thường gặp
Thạch anh cứng như vậy sao vẫn bị nứt?
Độ cứng chỉ là khả năng chống xước, không phải khả năng chịu va đập hay chịu nhiệt. Thạch anh cứng nhưng giòn, giãn nở nhiệt không đều theo các hướng tinh thể và thường có bao thể, vết rạn bên trong. Va vào nền cứng hoặc gặp thay đổi nhiệt đột ngột, nó vẫn có thể nứt hoặc mẻ.
Đá tự nhiên nứt mà không bị rơi là do đâu?
Thường là vết rạn có sẵn bên trong lan ra bề mặt do thay đổi nhiệt độ, do ứng suất còn lại từ khi khai thác và gia công, hoặc do một va chạm nhỏ trước đó không ai để ý. Đá có bao thể lỏng còn có thể nứt khi chất lỏng bên trong giãn nở theo nhiệt.
Fluorite rơi xuống đất có vỡ không?
Rất dễ. Fluorite mềm (Mohs 4) và có cát khai hoàn toàn theo bốn hướng, nên rơi từ độ cao bàn xuống sàn gạch thường làm mẻ góc hoặc tách mảnh tam giác. Khối tám mặt fluorite bán ở tiệm nhiều khi chính là được tách theo cát khai. Luôn cầm fluorite trên khăn hoặc mặt mềm.
Có nên dán đá bị vỡ bằng keo dán nhanh không?
Keo dán nhanh thông dụng bám được nhưng giòn, dễ ố vàng theo thời gian và khó gỡ ra nếu muốn dán lại cho khéo. Với đá có giá trị hoặc kỷ niệm, nên để thợ dùng keo chuyên dụng cho đá. Với mảnh nhỏ ít giá trị, keo dán nhanh tạm được nếu dùng rất ít.
Vết nứt trong thạch anh có lan thêm không?
Có thể, nếu viên đá tiếp tục gặp va đập, sốc nhiệt hoặc rung động như máy rửa siêu âm. Nếu được giữ nhẹ nhàng, tránh nóng lạnh đột ngột, nhiều vết nứt nằm yên rất lâu. Chụp ảnh vết nứt và so sánh sau vài tháng để biết nó có thay đổi không.
Mua đá có vết rạn bên trong có nên không?
Tuỳ mục đích. Đá để bày ở chỗ ổn định thì vết rạn ít ảnh hưởng, nhiều người còn thích ánh cầu vồng. Đá để đeo hằng ngày, chịu va chạm và rửa nhiều thì nên chọn viên ít vết rạn hơn. Điều quan trọng là biết trước để giữ cho đúng.