Mùa nồm ẩm ở miền Bắc và không khí mặn ở các tỉnh ven biển không làm hỏng phần lớn đá phong thủy, nhưng làm hại một nhóm đá cụ thể và gần như mọi phụ kiện đi kèm: pyrite và marcasite dễ bị oxy hoá, đèn đá muối và selenite đọng nước, khoen kim loại gỉ, dây dù và túi vải mốc, hộp gỗ lên mốc trắng. Đá nặng, mát như quả cầu và khối đá còn đọng nước trên mặt như tường nhà mùa nồm, khiến người giữ đá tưởng đá “ra mồ hôi”.
Bài này giải thích vì sao đá đọng nước, nhóm nào thật sự ngại ẩm, cách cất đá và phụ kiện cho khô trong những tuần độ ẩm lên rất cao, chuyện riêng của vùng biển, và việc nên làm khi hết mùa nồm. Thạch anh, mã não, mắt hổ, obsidian bản thân không bị ẩm làm hại; với chúng, việc chính là giữ dây và khoen.
Vì sao đá “ra mồ hôi” vào mùa nồm
Nồm là hiện tượng quen thuộc ở các tỉnh phía Bắc vào cuối đông, đầu xuân: không khí ẩm và ấm từ biển tràn vào sau những ngày lạnh, độ ẩm tương đối có thể lên rất cao, gần bão hoà. Khi không khí ẩm đó chạm vào bề mặt lạnh hơn nhiệt độ điểm sương, hơi nước ngưng tụ thành giọt. Sàn gạch, tường và kính đọng nước là vì vậy.
Đá là vật liệu đặc, nặng, dẫn nhiệt tương đối tốt và giữ lạnh lâu. Một quả cầu thạch anh hay khối đá lớn đã nguội trong những đêm lạnh trước đó sẽ chậm ấm lên hơn không khí, nên bề mặt nó đọng nước giống như sàn gạch. Đây không phải đá “thở” hay “ra mồ hôi” theo nghĩa nào khác; chỉ là ngưng tụ hơi nước, cùng một hiện tượng với cốc nước đá đọng giọt ngoài thành.
Với thạch anh hay mã não, lớp nước này vô hại, lau đi là xong. Nhưng nó cho thấy cả một môi trường đang rất ẩm, trong đó những vật liệu khác đặt cạnh đá như khoen kim loại, đế gỗ, khăn lót, túi nhung và một số khoáng vật đặc biệt đang chịu ảnh hưởng thật.
Đá và vật liệu nào ngại ẩm
Bảng dưới gom những thứ hay gặp quanh bộ sưu tập đá, xếp theo mức nhạy cảm với độ ẩm kéo dài.
| Đá hoặc vật liệu | Điều xảy ra khi ẩm lâu | Mức cẩn thận |
|---|---|---|
| Pyrite, marcasite | Oxy hoá, nổi bột trắng hoặc vàng, có thể bở dần | Cao |
| Đèn đá muối, khối halite | Hút ẩm, đọng nước muối, chảy loang xuống đế | Cao |
| Selenite, hoa hồng sa mạc thạch cao | Bề mặt có thể mờ đi khi đọng nước nhiều lần | Trung bình |
| Angelite (anhydrite) | Có thể ngậm nước dần, bề mặt biến đổi | Trung bình |
| Hạt “hematite từ tính” loại bột sắt trộn nhựa | Gỉ ở chỗ lớp phủ đã mòn | Trung bình |
| Khoen đồng mạ, sắt, móc khoá | Xỉn, gỉ xanh, gỉ nâu, để vệt lên hạt | Cao |
| Khoen bạc thật | Xỉn đen nhanh hơn | Thấp, lau được |
| Dây dù, chỉ cotton, tua chỉ | Mốc, có mùi, đốm đen | Trung bình |
| Túi nhung, hộp gỗ chưa sơn kỹ, giấy lót | Mốc trắng, mốc xanh, mùi ẩm | Cao |
| Thạch anh, mã não, mắt hổ, obsidian, hematite tự nhiên | Đọng nước bề mặt, không hại đá | Thấp |
Pyrite là khoáng vật nhạy ẩm nhất trong nhóm phổ biến. Nhiều hướng dẫn bảo quản mẫu khoáng vật khuyên giữ pyrite ở độ ẩm tương đối thấp, dưới khoảng một nửa, điều gần như không thể có được trong nhà ở miền Bắc mùa nồm nếu không có biện pháp riêng. Mẫu pyrite đẹp mà bạn quý thì đáng được một hộp kín có gói hút ẩm riêng.
Cất đá cho khô trong những tuần nồm
Không cần biến nhà thành phòng kho bảo tàng. Mục tiêu là giữ những món nhạy cảm ở nơi khô hơn phần còn lại của căn nhà trong vài tuần cao điểm.
- Trước mùa nồm, tách riêng các món nhạy ẩm theo bảng trên: pyrite, đèn muối, selenite, vòng có khoen mạ hoặc dây dù.
- Cho mỗi món nhạy ẩm vào hộp nhựa có nắp kín hoặc túi zip dày, kèm một gói hút ẩm silica gel loại dùng cho thực phẩm hoặc máy ảnh. Đá phải khô hoàn toàn trước khi cho vào; cho đá ẩm vào hộp kín là nhốt ẩm lại.
- Đặt hộp ở phòng có điều hoà chạy chế độ khô hoặc có máy hút ẩm, trên kệ cao, xa tường ngoài và sàn nhà vốn là những bề mặt lạnh nhất.
- Nếu có, đặt một ẩm kế nhỏ trong tủ hay trong hộp lớn để biết độ ẩm thật, thay vì đoán.
- Kiểm tra gói hút ẩm sau một hai tuần. Nhiều loại có hạt đổi màu khi đã no ẩm; khi đó thay gói mới hoặc sấy lại theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
- Đá cứng bày ngoài như cụm thạch anh, quả cầu: chỉ cần lau nước đọng bằng khăn khô mỗi sáng và để chúng trên đế không phải gỗ mộc.
- Hạn chế mở hộp kín vào những ngày nồm nặng; mỗi lần mở là một lần không khí ẩm tràn vào.
Gói hút ẩm chứa silica gel không độc nhưng không ăn được; một số loại hạt chỉ thị màu có thể chứa chất không nên để trẻ nhỏ cầm. Cất xa tầm tay trẻ.
Đèn đá muối và selenite: hai món hay “chảy nước”
Đèn đá muối không bị hỏng vì một mùa nồm, nhưng đế thì có thể. Khối halite hút ẩm, đọng nước muối trên mặt rồi chảy xuống đế gỗ, đế kim loại hay mặt bàn. Nước muối loang làm gỗ thâm, kim loại gỉ, mặt bàn sơn bị ố. Đặt đèn trên một đĩa sứ hoặc thuỷ tinh có gờ là cách đơn giản nhất.
Bật đèn giúp khô bề mặt. Bóng đèn bên trong làm khối muối ấm lên trên điểm sương, nên bề mặt khô hơn. Một số gia đình bật đèn nhiều giờ trong ngày vào mùa nồm vì lý do này. Kiểm tra dây điện và đuôi đèn: nước muối chảy vào đuôi đèn là nguy cơ chập điện thật sự. Nếu thấy nước muối đọng ở đuôi đèn, rút điện, lau khô và để khô hẳn trước khi dùng lại.
Khi không dùng, cất kín. Đèn muối cất trong tủ không bật thì nên bọc trong túi nhựa kín, kèm gói hút ẩm, nếu không sẽ đọng nước và chảy trong tủ.
Selenite: tránh đọng nước nhiều lần. Thanh selenite và đĩa selenite bày ở phòng khách nồm có thể đọng nước trên mặt sợi. Một lần không sao, nhưng nhiều lần đọng rồi khô có thể làm bề mặt mờ dần. Lau khô bằng khăn mềm, hoặc đưa selenite vào phòng khô hơn trong những tuần nồm nặng.
Ở các tỉnh ven biển: muối trong không khí
Người sống gần biển như ở Khánh Hoà, Quảng Ninh, Hải Phòng hay Đà Nẵng đối mặt với một chuyện khác ngoài độ ẩm: hạt muối li ti theo gió biển bay vào nhà, đọng lên mọi bề mặt. Lớp muối này hút ẩm, giữ bề mặt kim loại luôn ướt nhẹ, nên khoen, móc, charm và đồng hồ đều gỉ và xỉn nhanh hơn rõ so với nhà trong đất liền.
Với đá cứng, lớp muối chỉ làm đá trông mờ, lau bằng khăn hơi ẩm rồi lau khô là sạch. Với đá xốp như ngọc lam, lapis, malachite, muối có thể đi dần vào lỗ xốp qua nhiều tháng, nhất là khi đá bày ở ban công hay bậu cửa hướng biển. Cất đá xốp trong tủ kín hoặc hộp có nắp thay vì bày hở ở những chỗ đón gió biển.
Vòng đá đeo đi tắm biển là trường hợp nặng nhất: nước biển, cát, nắng cùng lúc. Nên tháo ra trước khi xuống nước. Nếu quên, về nhà rửa vòng đá cứng bằng nước ngọt, lau khô, để khô hẳn; với vòng đá xốp, lau ẩm bằng nước ngọt và lau khô ngay, và kiểm tra khoen kim loại trong những ngày sau đó.
Khi hết nồm: rà lại bộ sưu tập
Cuối mùa nồm, khi trời hanh trở lại, là lúc tốt để mở mọi hộp ra kiểm tra. Những gì xảy ra trong vài tuần ẩm thường chỉ lộ ra khi bạn nhìn kỹ:
- Pyrite: soi xem có bột trắng, vàng nổi lên ở khe hoặc mặt sau không; có thì lau khô, tách riêng, cất vào nơi khô nhất.
- Khoen và móc: lau bằng khăn khô; khoen bạc xỉn thì dùng khăn đánh bạc, không nhúng cả chuỗi vào dung dịch tẩy bạc.
- Túi nhung, khăn lót, giấy gói: có đốm mốc hay mùi ẩm thì giặt, phơi khô hẳn, hoặc thay mới.
- Hộp gỗ: mở nắp cho thoáng vài ngày, lau mặt trong bằng khăn khô; mốc trắng bám nhiều thì lau bằng khăn hơi ẩm rồi để khô ngoài chỗ thoáng có gió.
- Dây dù, tua chỉ: mốc đen đã thấm vào sợi thì khó tẩy sạch, nên thay dây.
- Gói hút ẩm: thay mới hoặc sấy lại, cất sẵn cho mùa sau.
Đá cứng bày ngoài thì chỉ cần một lần lau rửa nhẹ nhàng như thường lệ. Nếu một viên đá có vết ố vàng nâu mới xuất hiện ở khe, thường là từ khoen kim loại hoặc đế sắt gần đó gỉ ra, không phải đá tự biến đổi.
Đừng sấy đá bằng nhiệt
Khi thấy đá và hộp ẩm, phản xạ tự nhiên là sấy: máy sấy tóc, lò vi sóng, nồi chiên không dầu, đặt lên nóc tủ lạnh hay cạnh bếp. Tất cả đều là ý tưởng tệ với đá. Nhiệt tăng nhanh gây sốc nhiệt cho đá có vết nứt; đá có tâm màu như thạch anh tím, thạch anh khói có thể nhạt màu khi nóng; đá chứa nước như opal, ngọc lam, chrysoprase có thể mất nước, rạn hoặc đổi màu; đá tẩm nhựa có thể mềm lớp nhựa. Lò vi sóng còn có nguy cơ làm nóng cục bộ khoen kim loại, gây tia lửa.
Cách làm khô an toàn là để không khí làm việc: lau bằng khăn, đặt đá trên khăn khô ở phòng có điều hoà chế độ khô hoặc máy hút ẩm, chờ vài giờ đến một ngày. Với vòng hạt có dây dù hay dây chỉ, có thể để quạt thổi nhẹ ở khoảng cách xa, không dùng gió nóng.
Ở chiều ngược lại, độ khô quá mức hiếm khi là vấn đề trong khí hậu nước ta, trừ khi đá nằm lâu trong phòng điều hoà chạy liên tục rất khô hoặc tủ trưng bày có đèn nóng. Opal và ngọc lam là hai loại nên tránh những môi trường đó lâu dài.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu thạch anh đọng nước vào mùa nồm có sao không?
Không hại gì cho thạch anh. Đó là hơi nước trong không khí ngưng tụ trên bề mặt đá lạnh, giống như sàn gạch và tường đọng nước. Lau khô bằng khăn mềm mỗi sáng là đủ. Điều nên để ý là đế gỗ hay khăn lót bên dưới có thể bị ướt lâu và mốc.
Có nên để gói hút ẩm trong hộp đựng vòng đá không?
Nên, đặc biệt với hộp chứa pyrite, vòng có khoen mạ hoặc dây dù, và với mọi hộp cất trong mùa nồm. Đá phải khô hẳn trước khi cho vào hộp. Kiểm tra và thay gói hút ẩm định kỳ, vì gói đã no ẩm không còn tác dụng mà lại giữ ẩm trong hộp.
Vì sao vòng đá của bạn để trong tủ lại có vệt xanh trên hạt?
Vệt xanh thường là gỉ đồng từ khoen hoặc charm mạ đã tróc lớp mạ, gặp ẩm và mồ hôi còn sót lại thì oxy hoá. Lau hạt bằng khăn hơi ẩm, lau khô; với đá xốp, vệt có thể đã thấm vào. Nên thay khoen mạ bằng bạc thật, inox hoặc titan.
Máy hút ẩm có làm đá bị khô quá không?
Máy hút ẩm gia đình ở mức cài đặt thông thường giữ độ ẩm trong khoảng dễ chịu cho người, cũng là khoảng an toàn cho gần như mọi loại đá. Chỉ khi đặt đá sát cửa gió ra hoặc chạy máy liên tục ở mức rất thấp mới cần lưu ý với opal và ngọc lam.
Đèn đá muối chảy nước có nguy hiểm không?
Bản thân nước muối không độc, nhưng nếu chảy vào đuôi đèn, dây điện hoặc ổ cắm thì có nguy cơ chập điện. Đặt đèn trên đĩa có gờ, kiểm tra đuôi đèn thường xuyên vào mùa nồm. Thấy nước đọng ở phần điện thì rút điện, lau khô và để khô hẳn trước khi bật lại.
Hộp gỗ đựng đá bị mốc có làm hại đá không?
Mốc không ăn được đá cứng, nhưng có thể để lại đốm và mùi trên đá xốp, dây dù và túi vải. Lấy đá ra, lau sạch, để khô. Hộp gỗ thì lau, phơi chỗ thoáng; mốc nặng và có mùi khó hết thì nên thay hộp hoặc lót thêm một lớp vải giặt được.