Ngọc tủy là cách đọc Hán Việt của tên tiếng Trung dùng cho chalcedony, tức thạch anh vi tinh; trên thị trường, chữ này thường chỉ chalcedony một màu, trong mờ, không có dải lớp rõ, để tách khỏi mã não là loại có dải. Dù mang chữ "ngọc", ngọc tủy không phải jadeite hay nephrite, hai khoáng vật mà ngành đá quý gọi là ngọc theo nghĩa hẹp.
Cách gọi này đi vào Việt Nam cùng hàng hoá và tài liệu tiếng Hoa, nên bạn sẽ gặp hàng loạt tên ghép: ngọc tủy trắng, ngọc tủy xanh, ngọc tủy tím, ngọc tủy vàng, ngọc tủy xanh Đài Loan. Bài sắp xếp lại các tên đó theo bản chất khoáng vật, chỉ ra nguồn màu của từng loại, và cách tự kiểm để không mua nhầm thuỷ tinh hay đá nhuộm.
Vì sao gọi là "ngọc tủy" và chữ mã não từ đâu ra
Cả hai tên đều là Hán Việt. "Mã não" đọc từ hai chữ có nghĩa là não ngựa, một cách gọi cổ mà nhiều tài liệu giải thích là do vân đá gợi hình nếp não. "Ngọc tủy" có nghĩa đen là tủy của ngọc, gợi vẻ trong mờ, mịn như sáp của chalcedony. Trong cách phân loại khoáng vật bằng tiếng Trung hiện đại, ngọc tủy là tên của cả nhóm chalcedony, còn mã não là chalcedony có dải.
Khi tên gọi đi vào tiếng Việt qua người buôn, ranh giới đó không còn giữ nguyên. Có người gọi mọi chalcedony là mã não, có người gọi chuỗi chalcedony trắng là "ngọc trắng", có người gọi ngọc tủy là "ngọc thạch". Điều quan trọng không phải là tên nào đúng tuyệt đối, mà là bạn biết tất cả những tên này đều đang nói về thạch anh vi tinh, với chỉ số khoáng vật quanh: độ cứng Mohs khoảng 6,5–7, tỉ trọng khoảng 2,58–2,64, chiết suất quanh 1,53–1,54.
Chữ "ngọc" trong tiếng Việt và tiếng Trung từ xưa dùng rộng cho nhiều loại đá đẹp, không chỉ jade. Vì vậy thấy chữ ngọc trong tên hàng không có nghĩa là món đồ thuộc nhóm ngọc jade. Phần phân biệt chalcedony với phỉ thuý được các trang chuyên về ngọc trình bày; ở đây chỉ cần nhớ hai thứ khác nhau hoàn toàn về khoáng vật.
Các loại ngọc tủy theo màu và bản chất
Bảng gom những tên ngọc tủy hay gặp trên thị trường Việt Nam. Cột "nguồn màu" ghi theo mô tả chung của tài liệu; một mẫu cụ thể có thể khác, và màu rực bất thường luôn cần hỏi chuyện xử lý.
| Tên hay gặp | Bản chất | Nguồn màu | Điểm cần chú ý |
|---|---|---|---|
| Ngọc tủy trắng | chalcedony không màu hoặc trắng sữa | tán xạ ánh sáng ở ranh giới sợi, vi lỗ | Dễ nhầm với thuỷ tinh mờ, thạch anh hạt |
| Ngọc tủy xanh dương nhạt | chalcedony xanh lam nhạt | thường được giải thích là hiệu ứng tán xạ, có mẫu do vết kim loại | Xanh đậm rực nên nghi nhuộm |
| Ngọc tủy xanh Đài Loan, ngọc tủy lam | chalcedony chứa chrysocolla (gem silica) | chrysocolla, một khoáng vật đồng | Hiếm, đẹp; hàng nhái nhiều |
| Ngọc tủy xanh lá, ngọc Úc | chrysoprase | hạt khoáng vật chứa niken | Có bài riêng trong chuyên mục |
| Ngọc tủy tím | chalcedony tím, gồm cả dạng chùm hạt nho | chưa thống nhất; có mẫu do vết kim loại | Tím đậm đều thường là nhuộm |
| Ngọc tủy vàng | chalcedony hoặc thạch anh hạt màu vàng | oxit, hydroxit sắt | Một số tên địa danh gắn vào thực chất là thạch anh hạt |
| Ngọc tủy đỏ | carnelian, sard | oxit sắt (hematite) | Thường được nung; có bài riêng |
Màu xanh lam nhạt của chalcedony là một đề tài các nhà khoáng vật còn bàn: một số tác giả cho rằng nó chủ yếu do ánh sáng bị tán xạ trên cấu trúc vi mô, tương tự cách bầu trời có màu xanh, một số cho rằng có góp phần của vết nguyên tố. Với người mua, điều đáng nhớ là màu xanh tự nhiên kiểu này thường nhạt, dịu, hơi xám; xanh đậm như mực là dấu hiệu nên hỏi.
Ngọc tủy xanh chứa chrysocolla: loại được săn nhiều nhất
Trong các loại ngọc tủy, loại được giới chơi đá quý nhất thường là chalcedony chứa chrysocolla, một khoáng vật đồng có màu xanh lam ngả xanh lục. Bản thân chrysocolla rất mềm và xốp, khó đeo; nhưng khi các hạt chrysocolla cực nhỏ bị "bọc" trong chalcedony, ta được một vật liệu vừa có màu xanh rực của đồng, vừa có độ cứng và độ trong của thạch anh vi tinh. Giới đá quý quốc tế gọi là gem silica hoặc chrysocolla chalcedony.
Trên thị trường tiếng Hoa, loại này gắn với tên "ngọc tủy xanh Đài Loan", vì một nguồn nổi tiếng từng có ở Đài Loan. Ngày nay hàng có thể đến từ nhiều nơi khác như châu Mỹ, Đông Nam Á, Châu Phi; tên địa danh vì vậy nên hiểu là tên chủng loại hơn là chứng nhận nguồn gốc. Mẫu đẹp có màu xanh lam trong, đều, không có đốm nâu đục; mẫu thường có vùng mờ, vùng chrysocolla đục lộ ra.
Vì quý và màu khó bắt chước bằng nhuộm thông thường, loại này hay bị nhái bằng thuỷ tinh xanh, đá nhuộm, hoặc chalcedony xanh nhạt nhuộm thêm. Món đồ được giới thiệu là "ngọc tủy xanh Đài Loan" với giá quá mềm, màu xanh lam rực đều từ đầu tới cuối chuỗi, là trường hợp nên dừng lại hỏi thêm và cân nhắc giám định trước khi mua món đắt.
Ngọc tủy, thạch anh hạt và thuỷ tinh: ba thứ hay bị lẫn
Nhầm lẫn phổ biến nhất không phải giữa các loại chalcedony với nhau, mà giữa chalcedony với thạch anh hạt (quartzite, thạch anh kết tinh dạng hạt nhỏ liền khối) và với thuỷ tinh. Cả ba đều có thể trắng đục, xanh nhạt, tím nhạt, mài thành vòng trơn trông rất giống nhau trong ảnh.
Thạch anh hạt gồm những hạt thạch anh nhỏ cỡ hạt đường gắn với nhau. Soi kính lúp dưới đèn, bạn thấy mặt đá lấp lánh li ti, cấu trúc như đường cát, độ trong không đều. Thạch anh hạt hay được nhuộm để giả các loại ngọc xanh, tím; màu nhuộm đọng giữa các hạt, nhìn kỹ thấy như mạng lưới. Chalcedony thì mịn như sáp, không thấy hạt.
Thuỷ tinh có bọt khí tròn, vân xoáy, và mặt vỡ vỏ sò bóng sắc ở mép lỗ. Vòng thuỷ tinh mờ đôi khi được phun cát để có vẻ "sáp", nhưng soi đèn vẫn thấy độ trong đều đặn bất thường và bọt khí. Tỉ trọng thuỷ tinh tuỳ loại, có loại gần chalcedony, nên cân thuỷ tĩnh chỉ giúp loại trừ chứ không đủ khẳng định.
Ngoài ra còn nhựa đúc màu trắng sữa, rất nhẹ, ấm tay nhanh. Người đã cầm chalcedony vài lần thường nhận ra ngay độ "mát" và "chắc" của đá; nhưng cảm giác nhiệt chỉ là gợi ý, vì đá để lâu trong túi hay trên tay cũng ấm lên.
Ngọc tủy chưa mài: chùm hạt nho, thạch nhũ và dạng thay thế
Ngoài vòng, hạt, mặt dây đã mài, ngọc tủy còn được bán ở dạng mẫu thô để trưng bày, và những hình dạng này thường khiến người mua tưởng là loại đá khác. Dạng hay gặp nhất là chùm hạt nho (botryoidal): bề mặt phủ đầy những bướu tròn nhỏ như chùm nho. Hình dạng này hình thành khi chalcedony lắng đọng từ nhiều tâm cùng lúc, mỗi tâm phát triển thành một bán cầu. Loại chalcedony tím dạng chùm nho khai thác ở Indonesia được thị trường gọi là "grape agate", dù về hình thái nó thường không có dải lớp như mã não.
Dạng thạch nhũ (stalactitic) là những ống, trụ chalcedony hình thành khi dung dịch nhỏ giọt trong hang hốc, cắt ngang thấy vòng đồng tâm như mắt. Dạng thay thế (pseudomorph) là khi chalcedony lấp chỗ của một tinh thể hay một vật thể có trước, giữ nguyên hình dáng cũ: gỗ hoá thạch, vỏ sò hoá thạch, hay tinh thể khoáng vật khác bị thay thế dần. Gỗ hoá thạch mà bạn thấy với vòng gỗ rõ nét là ví dụ quen thuộc nhất.
Với mẫu thô, câu hỏi về nhuộm vẫn áp dụng: chùm nho tím rực hay xanh dương đậm đều cần hỏi kỹ. Ngoài ra, một số mẫu chùm nho được phủ lớp keo hoặc dầu để bóng hơn; bề mặt bóng đều như sơn trên mẫu chưa mài là dấu hiệu nên hỏi. Mẫu thô cũng giòn ở các bướu nhỏ, nên đặt trên đế mềm và tránh lau mạnh.
Tự kiểm một món ngọc tủy tại nhà
Không bước nào làm hỏng món đồ. Làm đủ các bước giúp bạn biết món đồ có phải chalcedony hay không, còn chuyện nhuộm hay tự nhiên với những màu khó thì cần phòng giám định.
- Soi đèn pin trắng xuyên qua: chalcedony trong mờ, ánh sáng toả mềm; thạch anh hạt có ánh lấp lánh li ti; thuỷ tinh thường trong đều hoặc có bọt.
- Dùng kính lúp 10 lần tìm bọt khí tròn và vân xoáy (thuỷ tinh), cấu trúc hạt đường (thạch anh hạt), màu đọng thành mạng hoặc trong vết nứt (nhuộm).
- Xem mép lỗ xỏ hoặc mép vòng: chalcedony mẻ thì mặt mẻ mịn như sáp; thuỷ tinh mẻ thì mặt vỏ sò bóng sắc.
- Nếu có cân 0,01 gam, đo tỉ trọng bằng cân thuỷ tĩnh: khoảng 2,58–2,64 phù hợp chalcedony; lệch xa thì loại trừ.
- Nhìn tổng thể màu: màu tự nhiên của ngọc tủy thường dịu, hơi xám; màu rực, đều tuyệt đối trên cả bộ là dấu hiệu nên hỏi về nhuộm.
- Hỏi người bán ba câu: khoáng vật gì, có xử lý không, tên địa danh dựa vào đâu. Ghi câu trả lời lên hoá đơn nếu món đồ có giá trị.
Người bán vật phẩm có thể xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để tham khảo cách ghi "chalcedony (ngọc tủy)" kèm tình trạng xử lý.
Ngọc tủy trong đời sống và lời đồn
Vòng ngọc tủy trơn là món quà quen thuộc. Vòng bản tròn bằng chalcedony trắng hoặc xanh nhạt được nhiều người chọn vì vẻ thanh, giá vừa phải hơn ngọc jade và đeo bền. Chalcedony đủ dai để làm vòng, nhưng vẫn vỡ nếu rơi lên nền gạch, nên tháo ra khi làm việc nặng.
"Ngọc tủy đeo lâu sẽ trong hơn" — hiểu cho đúng. Mặt đá có thể bóng hơn nhờ cọ xát với da và vải, và lớp bụi bẩn bề mặt được lau sạch, nên trông trong hơn. Cấu trúc bên trong không đổi. Ngược lại, đá có thể ngả màu nhẹ vì thấm dầu da, mỹ phẩm.
"Ngọc tủy giữ bình an" là quan niệm. Nhiều gia đình tặng ngọc tủy với ý cầu mong bình an. Đó là ý nghĩa văn hoá và tình cảm, không có bằng chứng về tác dụng lên sức khoẻ hay vận may.
Không cần ngâm muối hay phơi trăng. Những nghi thức này là niềm tin cá nhân. Về vật lý, ngâm muối lâu có thể để muối đọng trong lớp xốp và làm hại dây, khoen; phơi trăng thì vô hại. Làm sạch ngọc tủy chỉ cần nước sạch, xà phòng dịu và khăn mềm.
Câu hỏi thường gặp
Ngọc tủy và mã não khác nhau thế nào?
Cả hai đều là chalcedony, tức thạch anh vi tinh. Theo cách gọi phổ biến, mã não là loại có dải lớp rõ, còn ngọc tủy là loại một màu, trong mờ, không có dải. Trên thị trường, ranh giới này không được giữ nghiêm, nên nhiều người dùng hai tên thay cho nhau.
Ngọc tủy có phải là ngọc jade không?
Không. Ngọc tủy là chalcedony, khoáng vật nhóm thạch anh. Jade theo nghĩa ngành đá quý là jadeite và nephrite, hai khoáng vật hoàn toàn khác về thành phần, tỉ trọng và cấu trúc. Chữ "ngọc" trong tên chỉ là cách gọi truyền thống cho đá đẹp.
Ngọc tủy xanh Đài Loan có thật là từ Đài Loan không?
Tên này gắn với một nguồn nổi tiếng trong quá khứ, nay dùng như tên chủng loại cho chalcedony chứa chrysocolla. Hàng trên thị trường có thể đến từ nhiều nơi khác. Nếu nguồn gốc quan trọng với bạn, hãy hỏi giấy tờ cụ thể, đừng chỉ dựa vào tên.
Vì sao vòng ngọc tủy trắng của mình bị ngả vàng?
Chalcedony có lớp vi lỗ, có thể thấm dầu da, mồ hôi, mỹ phẩm, nước hoa theo thời gian và ngả vàng nhẹ. Rửa bằng nước ấm với xà phòng dịu có thể cải thiện phần nào. Tránh tự ngâm hoá chất tẩy vì có thể làm hỏng bề mặt hoặc đổi màu thêm.
Ngọc tủy có dễ vỡ không?
Chalcedony dai hơn thạch anh tinh thể nhờ cấu trúc sợi đan nhau, nên ít mẻ khi va nhẹ. Tuy vậy vòng bản tròn rơi từ độ cao xuống nền cứng vẫn có thể nứt hoặc gãy. Tháo vòng khi chơi thể thao, làm việc nhà nặng là thói quen tốt.
Có cách nào phân biệt ngọc tủy tím tự nhiên và nhuộm không?
Màu tím tự nhiên của chalcedony thường nhạt, ngả xám hoặc hồng, phân bố không đều. Hàng nhuộm thường tím đậm, đều, và màu đọng trong vết nứt hoặc quanh lỗ xỏ khi soi kính lúp. Kết luận chắc chắn cần phòng giám định.