Vân mã não được gọi tên theo hình dáng: dải cong khép kín có góc như tường thành gọi là mã não pháo đài (fortification), dải thẳng song song gọi là mã não dải ngang hay kiểu onyx, dải uốn lượn rối gọi là mã não ren (lace), vòng tròn đồng tâm nhỏ gọi là mã não mắt (eye), còn những đám như cây cỏ bên trong gọi là mã não rêu (moss) hay mã não cành cây (dendritic). Kiểu rêu và cành cây thật ra không phải dải lớp mà là bao thể khoáng vật khác nằm trong chalcedony.
Biết gọi đúng tên giúp bạn hai việc: mô tả món đồ cho người khác không bị lẫn, và đặt câu hỏi đúng với người bán. Bài đi qua từng kiểu vân, kèm cách nhìn trên lát cắt và trên hạt tròn, vì cùng một khối đá nhưng mài thành hạt thì vân trông rất khác.
Vì sao mã não có vân: nói gọn cho người cầm đá
Mã não là chalcedony có dải lớp. Các dải hình thành khi silic đọng dần trong một khoang rỗng, thường là bọng khí trong đá bazan. Mỗi dải khác nhau ở độ khít của sợi, lượng nước, và lượng tạp chất như oxit sắt hay oxit mangan. Chỉ cần thay đổi nhỏ trong thành phần là dải đổi màu hoặc đổi độ trong, nên ta thấy vân.
Hình dạng vân phụ thuộc chủ yếu vào hình dạng của khoang rỗng và hướng lắng đọng. Khi lớp phủ đều lên thành khoang từ mọi phía, vân bám theo đường viền khoang, tạo các vòng khép kín. Khi vật liệu lắng theo trọng lực xuống đáy khoang, vân nằm ngang như mặt nước. Có những khối đá mang cả hai: phần dưới dải ngang, phần trên dải cong, nhìn vào biết được khối đá nằm thế nào lúc hình thành.
Bài này không đi sâu vào cơ chế hình thành vì đó là chủ đề tranh luận khoa học riêng. Ở đây chỉ cần nhớ: vân là "nhật ký" của khoang đá, và mỗi kiểu vân có tên gọi quốc tế khá thống nhất trong giới sưu tầm.
Bảng tra nhanh các kiểu vân mã não
Tên tiếng Việt trong bảng là cách gọi đang dùng trên thị trường, chưa có chuẩn chung. Khi trao đổi với người bán hoặc ghi mô tả, kèm tên tiếng Anh để tránh hiểu sai.
| Tên quốc tế | Tên tiếng Việt hay gặp | Nhìn thấy gì | Gặp nhiều ở dạng |
|---|---|---|---|
| Fortification agate | mã não pháo đài | dải đồng tâm khép kín, có góc gãy như tường thành nhìn từ trên | lát cắt, quả cầu, mặt dây |
| Onyx / water-level agate | mã não dải ngang, mã não đáy nước | dải thẳng song song, thường ở đáy khối | lát cắt, đá khắc, cameo |
| Lace agate | mã não ren | dải nhỏ uốn lượn chằng chịt như ren | cabochon, mặt dây |
| Eye agate | mã não mắt | vòng tròn đồng tâm nhỏ, đứng riêng | cabochon, hạt |
| Moss agate | mã não rêu | đám sợi xanh, nâu như rêu trong nền trong | hạt, cabochon |
| Dendritic agate | mã não cành cây | hình cây phân nhánh màu đen, nâu | mặt dây, lát mỏng |
| Plume agate | mã não lông vũ | hình chùm lông, ngọn lửa trong nền | cabochon |
| Tube agate | mã não ống | các ống tròn cắt ngang thấy như mắt nhỏ | lát cắt |
Một khối đá có thể mang nhiều kiểu cùng lúc, và người bán thường chọn tên nổi bật nhất. Bạn không cần thuộc hết; nhận ra ba kiểu chính là pháo đài, dải ngang và rêu đã đủ để đọc phần lớn hàng trên thị trường.
Mã não pháo đài và mã não dải ngang: hai kiểu cơ bản
Mã não pháo đài là kiểu "kinh điển" mà ai cũng hình dung khi nghe chữ mã não: những vòng màu lồng vào nhau, đường viền có góc gãy như bản vẽ một toà thành nhìn từ trên xuống. Các góc gãy này phản ánh hình dạng không tròn đều của khoang rỗng ban đầu. Trên lát cắt, nhìn kỹ sẽ thấy dải ở ngoài cùng thường mỏng và sát vỏ đá, dải càng vào trong càng giãn, và tâm có thể là chalcedony trong hoặc tinh thể thạch anh.
Mã não dải ngang có các dải thẳng, song song, thường nằm ở phần đáy khối đá. Giới sưu tầm gọi là "water-level" vì nó giống mặt nước trong một bình chứa. Kiểu này rất giá trị với thợ khắc: những dải thẳng đều màu đen, trắng, nâu đỏ có thể bóc tầng để khắc nổi, như đá cameo thời cổ. Khi dải thẳng chiếm hết khối và màu tương phản mạnh, người ta gọi là onyx hoặc sardonyx, có bài riêng trong chuyên mục này.
Trên hạt tròn, hai kiểu này trông khác hẳn lát cắt. Hạt mài từ phần pháo đài thường thấy những vòng cong cắt ngang hạt; hạt mài từ phần dải ngang thấy những sọc thẳng chạy quanh. Nếu cả một chuỗi hạt có sọc thẳng giống hệt nhau, đều tăm tắp và màu rực, nhiều khả năng đá đã được nhuộm, vì dải song song tự nhiên hiếm khi đồng đều đến thế trên hàng chục hạt.
Mã não ren, mã não mắt và những kiểu vân rối
Mã não ren (lace agate). Dải uốn lượn dày đặc, đổi hướng liên tục như sợi ren hay đường chỉ thêu. Nổi tiếng nhất là kiểu "crazy lace" từ miền bắc Mexico, nhiều màu trắng, đỏ, vàng, nâu xen kẽ. Đây là loại thường đục hơn mã não pháo đài, hay được mài cabochon hoặc mặt dây để khoe hoa văn.
Mã não ren xanh nhạt (blue lace agate). Mã não màu xanh lam nhạt với dải trắng mảnh, màu này là tự nhiên. Nguồn được nhắc đến nhiều nhất trong tài liệu là ở Namibia. Màu nhạt, dịu là đặc trưng; hàng có màu xanh dương đậm, rực thì cần nghi là đã nhuộm.
Mã não mắt (eye agate). Những vòng tròn đồng tâm nhỏ, đứng độc lập trên mặt đá, nhìn như con mắt. Chúng hình thành quanh những điểm mầm trên thành khoang. Người thợ mài khéo sẽ mài cho mắt nằm giữa mặt đá. Hoa văn mắt tự nhiên này khác với "mắt" trên hạt thiên châu, vốn là hoa văn được tạo ra bằng kỹ thuật khắc tẩm.
Mã não ống và mã não kim. Mã não ống chứa những ống chalcedony kéo dài, cắt ngang thấy như nhiều mắt nhỏ rải rác. Mã não kim (sagenitic) chứa các tinh thể hình kim của khoáng vật khác, xếp toả như nan quạt. Cả hai thường dành cho người sưu tầm hơn là trang sức đại trà.
Mã não cầu vồng (iris agate). Khi mã não có các dải cực mỏng và đều, lát cắt mỏng soi ngược sáng có thể hiện màu cầu vồng do hiện tượng nhiễu xạ ánh sáng. Màu này không thấy khi nhìn phản chiếu thông thường, nên người không biết dễ bỏ qua. Hiệu ứng ánh sáng trên đá được giải thích kỹ ở chuyên mục riêng của trang.
Mã não rêu và mã não cành cây: không phải rêu, không phải hoá thạch
Mã não rêu là chalcedony gần như trong, bên trong có những đám sợi màu xanh, nâu, đen trông như rêu hay rong. Đó là bao thể khoáng vật, thường được mô tả là các khoáng vật chứa sắt hoặc nhóm chlorite, hornblende, đôi khi là oxit mangan. Chúng có mặt trước hoặc cùng lúc với lúc chalcedony kết tinh, bị "đóng băng" trong khối đá. Về mặt kỹ thuật, nhiều mẫu mã não rêu không có dải lớp, nên một số tài liệu nghiêm ngặt gọi là chalcedony rêu chứ không phải mã não.
Mã não cành cây có những hình phân nhánh đen hoặc nâu, rất giống cây cối hay cảnh rừng thu nhỏ. Hình cây đó là dendrite, tức oxit mangan hoặc oxit sắt kết tủa theo kiểu phân nhánh khi dung dịch thấm vào khe hẹp. Đây là hiện tượng vật lý thuần tuý, giống hình băng giá trên kính. Nó không phải hoá thạch thực vật, dù người bán đôi khi gọi là "đá cây cỏ hoá thạch".
Với hai loại này, câu hỏi hay gặp là "có bị vẽ hay in hình vào không". Dendrite tự nhiên có nhánh nhỏ dần đến mức mắt không thấy, nằm trong khối đá ở nhiều độ sâu khác nhau. Hình in hay vẽ thì nằm trên một mặt phẳng, nét đều, dưới kính lúp có thể thấy hạt mực. Hàng ghép một lớp ảnh dưới lớp đá mỏng cũng có, soi cạnh bên sẽ thấy đường dán.
Hướng cắt quyết định vân: lát, quả cầu, hạt và đồ khắc
Cùng một khối mã não, người thợ cắt theo hướng nào thì món đồ mang vân kiểu đó. Cắt vuông góc với các lớp sẽ thấy dải rõ và sắc nét nhất; cắt chéo thì dải giãn rộng, mềm hơn; cắt song song với lớp thì có khi chỉ thấy một mảng màu gần như đồng nhất. Vì vậy hai món đồ "cùng loại đá" có thể trông khác hẳn nhau mà không món nào là giả.
Với lát cắt, thợ thường cắt ngang khối để lộ trọn bộ vân pháo đài từ vỏ vào lõi. Với quả cầu, vân bị uốn theo mặt cong: dải thẳng trên khối đá sẽ hiện thành những vòng cong quanh quả cầu, nên đừng vội kết luận quả cầu có "vân lạ". Với hạt tròn, mỗi hạt chỉ chứa một phần nhỏ của khối đá, vân thường chỉ thấy một đoạn cong hoặc vài sọc. Với đồ khắc, thợ giỏi chọn phần đá sao cho dải màu trùng với hình khắc, ví dụ lớp trắng làm khuôn mặt, lớp nâu làm tóc.
Biết điều này giúp bạn đọc mô tả hàng trên mạng tỉnh táo hơn. Ảnh chụp một mặt đẹp nhất của quả cầu hay mặt dây không nói được mặt sau trông thế nào. Khi mua từ xa, xin thêm ảnh hoặc video xoay đủ các mặt dưới ánh sáng tự nhiên là yêu cầu hợp lý.
Cách đọc vân trên một món đồ cụ thể
Khi bạn cầm một món mã não và muốn biết nên gọi nó là gì, đi theo thứ tự dưới đây. Không cần dụng cụ gì ngoài đèn pin và kính lúp 10 lần.
- Soi đèn pin từ phía sau hoặc bên cạnh: xem đá trong mờ hay đục. Trong mờ thì nghiêng về chalcedony, mã não; đục hoàn toàn thì nghiêng về jasper.
- Tìm dải lớp: có dải đồng tâm, dải thẳng, hay không có dải. Không có dải mà có đám sợi hoặc hình cây bên trong thì đó là kiểu rêu hoặc cành cây.
- Nếu có dải, xem dải khép kín có góc (pháo đài), song song thẳng (dải ngang), uốn lượn rối (ren) hay vòng tròn nhỏ đứng riêng (mắt).
- Dùng kính lúp xem màu nằm ở đâu: màu tự nhiên thường chuyển dần, có vùng nhạt vùng đậm không theo quy luật; màu nhuộm thường tập trung rất đậm ở một số dải và để trắng hẳn ở dải khác.
- Ghi tên theo cấu trúc trước, màu sau: ví dụ "mã não pháo đài, màu xám trắng tự nhiên" hay "mã não dải ngang, nhuộm đen".
- Nếu món đồ có giá trị hoặc mang tên lạ, hỏi người bán khoáng vật gì và có xử lý không, và xin giữ hoá đơn có ghi tên đó.
Nhiều người bán vật phẩm nhỏ mô tả hàng chỉ bằng màu ("mã não xanh", "mã não tím"). Thêm kiểu vân và chữ "tự nhiên" hay "nhuộm" vào mô tả giúp khách tin hơn và giảm hẳn chuyện đổi trả.
Câu hỏi thường gặp
Mã não pháo đài có quý hơn mã não dải ngang không?
Không có thứ bậc cố định. Giá trị tuỳ độ rõ nét, độ tương phản, màu tự nhiên, kích thước và vùng khai thác. Mã não pháo đài nét mảnh, màu tự nhiên đẹp được sưu tầm nhiều; mã não dải ngang thẳng đều lại quý với thợ khắc.
Mã não rêu có phải là đá có rêu thật bị hoá đá không?
Không. Hình rêu là bao thể của khoáng vật khác như chlorite hay oxit sắt, mangan nằm trong chalcedony. Không có thực vật nào trong đó. Tên gọi chỉ dựa vào hình dáng nhìn thấy, giống như gọi "mây" cho một vết loang.
Vì sao cùng một chuỗi mà hạt có vân, hạt không có?
Vì các hạt được mài từ những phần khác nhau của khối đá, hoặc từ nhiều khối khác nhau. Vân không phân bố đều trong đá, nên một chuỗi tự nhiên thường có hạt nhiều vân, hạt ít vân. Chuỗi đều tăm tắp đến từng sọc đôi khi là dấu hiệu nhuộm hoặc chọn lọc rất kỹ.
Mã não ren xanh có phải nhuộm không?
Mã não ren xanh nhạt tự nhiên có tồn tại, màu xanh lam dịu với dải trắng mảnh. Nếu màu xanh rất đậm, rực, đều khắp và dải xanh trong khi dải trắng trắng tinh, nhiều khả năng là đá đã nhuộm. Hỏi người bán và quan sát dưới kính lúp là bước đầu tiên.
Có thể tự cắt mã não ở nhà để xem vân không?
Không nên với người không có thiết bị. Cắt đá cần máy cưa lưỡi kim cương có nước làm mát và đồ bảo hộ; bụi silic khi mài khô rất hại phổi nếu hít thường xuyên. Muốn xem bên trong, bạn nên nhờ xưởng mài đá có kinh nghiệm.