Trên thị trường, những hạt mang tên lapis có thể là lapis tự nhiên, lapis đã nhuộm thêm màu, jasper hay chalcedony nhuộm xanh (thường gọi là Swiss lapis), sodalite, howlite hoặc magnesite nhuộm, bột đá trộn nhựa ép thành khối, hoặc thuỷ tinh và nhựa. Phần lớn các loại này có thể nhận ra bằng kính lúp, cân và một chút kiên nhẫn, không cần đến phép thử phá huỷ nào.
Bài này dành cho người đang có một chuỗi hạt xanh vàng trong tay và muốn biết nó là gì, và cho người bán vật phẩm muốn mô tả hàng cho đúng. Mục đích là nhận biết, không phải để chê bai: một chuỗi sodalite hay đá nhuộm vẫn có thể đẹp và đáng mua, miễn là người mua biết mình đang mua gì và trả đúng với giá trị của nó.
Vì sao lapis bị nhuộm và làm giả nhiều đến vậy
Lapis đẹp nhất là loại xanh đậm đều, ít calcite trắng. Loại này không nhiều, trong khi phần lớn đá khai thác được có màu nhạt hoặc loang trắng. Nhuộm là cách nhanh nhất để biến một khối đá nhạt thành khối đá đậm. Lazurite tự nó không hút màu mạnh, nhưng phần calcite và các khe nứt li ti thì ngấm thuốc nhuộm dễ dàng, nên sau khi nhuộm, những vệt trắng biến thành xanh và cả viên trông đều màu hơn.
Bên cạnh đó, màu xanh lam đậm là màu rất dễ bắt chước. Bất kỳ loại đá xốp nào màu trắng hoặc xám đều có thể nhuộm xanh, rồi rắc thêm chút ánh kim để giống pyrite. Thuỷ tinh và nhựa thì càng dễ, vì có thể pha màu và trộn hạt kim loại từ đầu. Vì lapis có lịch sử làm giả rất dài, các sách giám định đá quý đều dành riêng một phần cho nó.
Cần phân biệt hai chuyện. Lapis tự nhiên được nhuộm thêm hoặc đánh sáp vẫn là lapis, chỉ là đá đã qua xử lý và người bán nên khai báo. Còn Swiss lapis, howlite nhuộm hay thuỷ tinh thì không phải lapis, dù có đẹp đến đâu. Hai trường hợp này khác nhau về bản chất, và cách ghi trên phiếu giám định cũng khác nhau.
Những thứ hay được bán dưới tên lapis
Bảng dưới liệt kê các vật liệu thường gặp nhất, với vài đặc điểm có thể quan sát được. Các chỉ số là khoảng phổ biến trong sách khoáng vật học, dùng để so sánh tương đối.
| Vật liệu | Bản chất | Độ cứng Mohs | Dấu hiệu dễ nhận |
|---|---|---|---|
| Lapis tự nhiên | Đá gồm lazurite, pyrite, calcite | Khoảng 5 đến 5,5 | Màu xanh hạt li ti, pyrite hình dạng không đều, calcite trắng loang mềm |
| Lapis nhuộm | Lapis thật được tẩm thêm màu | Như lapis | Màu đậm bất thường ở khe nứt, lỗ rỗ, chỗ lẽ ra là calcite |
| Swiss lapis | Jasper hoặc chalcedony nhuộm xanh | Khoảng 6,5 đến 7 | Không có pyrite, có những đốm gần như không màu, màu tập trung theo vân |
| Sodalite | Khoáng vật cùng nhóm với lazurite | Khoảng 5,5 đến 6 | Xanh hơi ngả tím, vân trắng rõ, hiếm khi có pyrite, nhẹ tay hơn |
| Howlite hoặc magnesite nhuộm | Đá trắng xốp nhuộm xanh | Khoảng 3,5 đến 4,5 | Vân mạng lưới sẫm màu, màu đọng ở rãnh, rất dễ xước |
| Đá ép | Bột đá, có khi có bột lapis, trộn nhựa ép khối | Thấp, thay đổi | Hạt góc cạnh trôi trong nền nhựa, nhẹ, sờ hơi ấm |
| Thuỷ tinh, nhựa | Vật liệu nhân tạo pha màu | Thuỷ tinh khoảng 5,5; nhựa thấp | Bọt khí tròn, vân xoáy, hạt ánh kim giống nhau |
Không có dấu hiệu nào trong bảng là bằng chứng tuyệt đối. Một viên đá cần ít nhất hai, ba dấu hiệu khớp nhau mới nên nghiêng về kết luận nào đó, và vẫn nên chừa chỗ cho giám định.
Swiss lapis: jasper nhuộm mang tên một đất nước không có mỏ
Cái tên không nói về nguồn gốc. Swiss lapis là tên thương mại cho jasper hoặc chalcedony nhuộm xanh. Thuỵ Sĩ không phải nơi khai thác lapis; cái tên chỉ là cách gọi đã tồn tại lâu trong giới buôn đá, và chính các sách giám định cũng ghi nó là đá nhái.
Cứng hơn lapis thật. Jasper và chalcedony thuộc họ thạch anh vi tinh, cứng khoảng 6,5 đến 7, nên hạt Swiss lapis thường giữ cạnh sắc và ít xước hơn lapis thật sau nhiều năm. Một chuỗi hạt "lapis" đeo lâu mà gần như không có vết mòn có thể là dấu hiệu đáng để ý.
Không có pyrite tự nhiên. Vì là đá thạch anh nhuộm, Swiss lapis không có vảy pyrite. Nhìn kỹ dưới kính lúp thường thấy những đốm trong hoặc trắng đục không ăn màu, và màu xanh dồn theo các vân, các vết rạn.
Ánh bóng sáng hơn. Thạch anh vi tinh mài lên có ánh bóng gần thuỷ tinh, thường sáng hơn lapis. Đặt cạnh một viên lapis tự nhiên, bạn có thể thấy sự khác biệt về độ chói của bề mặt, dù đây chỉ là gợi ý khi có mẫu để so.
Sodalite: anh em cùng nhóm, đẹp theo cách riêng
Sodalite là một khoáng vật cùng nhóm với lazurite, nên hai thứ có nhiều điểm giống nhau về cấu trúc. Sodalite thường có màu xanh lam đến xanh hơi ngả tím, đi kèm những vân trắng hoặc xám khá rõ, độ cứng khoảng 5,5 đến 6 và tỉ trọng thấp, chỉ quanh 2,2 đến 2,3. Sodalite hiếm khi có pyrite; nếu có thì rất ít.
Sodalite không phải là đá giả. Nó là một khoáng vật tự nhiên, được bán rộng rãi và có giá trị riêng. Vấn đề chỉ xảy ra khi sodalite được ghi là lapis để bán với giá của lapis. Người mua cẩn thận thường nhìn vào ba điểm: sắc xanh ngả tím hay xanh lam thuần, có pyrite hay không, và cảm giác nặng tay. Một chuỗi hạt cùng kích thước bằng sodalite sẽ nhẹ hơn chuỗi lapis một cách thấy được khi cân.
Một số mẫu sodalite phát quang màu cam dưới đèn cực tím sóng dài, một tính chất có thể thấy trong vài loại sodalite nhưng không phải mọi viên đều có. Đây là chi tiết thú vị cho người mê khoáng vật, nhưng không nên dùng làm phép thử duy nhất. Ngoài ra, đèn cực tím có hại cho mắt và da, nên chỉ dùng loại dành cho quan sát khoáng vật, đeo kính bảo hộ và không chiếu vào người.
Đá ép, thuỷ tinh và nhựa: ba kiểu nhái làm từ đầu
Khác với đá nhuộm, ba loại này được tạo ra từ đầu bằng tay người. Đá ép thường là bột khoáng, có khi là vụn lapis thừa sau khi mài, trộn với nhựa rồi nén thành khối và cắt ra như đá. Nhìn qua kính lúp, bạn sẽ thấy những mảnh nhỏ góc cạnh, màu đậm nhạt khác nhau, nằm lơ lửng trong một nền đồng màu hơn. Vì có nhiều nhựa, đá ép nhẹ hơn lapis, sờ lâu thấy hơi ấm và có thể mềm đi, biến dạng nhẹ ở lỗ xỏ khi gặp nhiệt.
Thuỷ tinh xanh rắc ánh kim là kiểu nhái cổ điển. Dấu hiệu dễ thấy nhất là bọt khí tròn, đôi khi kéo dài thành sợi, và vân xoáy do thuỷ tinh lỏng bị khuấy trước khi đông lại. Hạt ánh kim trong thuỷ tinh thường là những mảnh nhỏ giống nhau, phân bố đều, khác hẳn vảy pyrite có hạt to hạt nhỏ. Thuỷ tinh cũng cho cảm giác lạnh tay, nên phép "chạm thấy lạnh là đá thật" không giúp gì ở đây.
Cũng có vật liệu nhái lapis được làm khá công phu trong phòng thí nghiệm, từng được bán dưới những tên thương mại riêng, có cả hạt pyrite thêm vào. Sách giám định xếp chúng vào nhóm vật liệu bắt chước chứ không phải lapis tổng hợp, vì thành phần không giống lapis tự nhiên. Loại này thường xốp hơn và nhẹ hơn, nhưng để chắc chắn vẫn cần thiết bị của phòng giám định.
Tự kiểm một chuỗi "lapis" ở nhà mà không làm hỏng đá
Những bước dưới đây đều không phá huỷ đá. Chúng không thay được giám định, nhưng đủ để bạn loại bớt các trường hợp rõ ràng và biết lúc nào nên hỏi người bán kỹ hơn.
- Lau sạch hạt bằng khăn khô, đặt dưới ánh sáng ban ngày gần cửa sổ, tránh đèn vàng vì đèn vàng làm mọi sắc xanh trông giống nhau.
- Dùng kính lúp 10x soi các lỗ xỏ dây và chỗ rỗ trên bề mặt. Màu đậm hơn hẳn ở các chỗ này là dấu hiệu nhuộm; lapis tự nhiên thường có màu ở lỗ xỏ giống màu ở mặt hạt.
- Quan sát phần ánh vàng: vảy pyrite tự nhiên có hình dạng không đều, có hạt to, có vệt; hạt kim loại trong thuỷ tinh hay nhựa thường nhỏ đều và phân bố rải rác như rắc bột.
- Tìm bọt khí tròn và vân xoáy dưới kính lúp. Đây là dấu hiệu của thuỷ tinh hoặc nhựa đúc, không xuất hiện trong lapis.
- Nếu có cân điện tử chính xác đến 0,01 gam, có thể thử cân thuỷ tĩnh với một hạt lớn hoặc mặt dây để ước tỉ trọng, rồi so với khoảng 2,7 đến 2,9 của lapis.
- Ghi lại kết quả từng bước. Nếu hai, ba dấu hiệu cùng chỉ về một hướng, hãy hỏi người bán; nếu món đồ có giá trị đáng kể, hãy đem đến phòng giám định.
Bạn có thể từng nghe lời khuyên lau đá bằng bông tẩm aceton để xem có ra màu không. Cách này có thể làm hỏng lớp sáp, làm mờ bề mặt và vẫn không chắc chắn, nên tốt nhất để phòng giám định quyết định có thử hay không.
Đọc phiếu giám định và cách người bán nên ghi
Phiếu giám định đá thường ghi hai thông tin chính: tên vật liệu và tình trạng xử lý. Với lapis, bạn có thể gặp các cách ghi như "lapis lazuli, tự nhiên", "lapis lazuli, có dấu hiệu nhuộm", "lapis lazuli, đánh sáp". Với hàng nhái, phiếu sẽ ghi tên vật liệu thật như "jasper nhuộm", "sodalite", "thuỷ tinh", "vật liệu ép từ bột khoáng và nhựa". Nếu phiếu ghi tên vật liệu khác lapis, thì món đồ đó không phải lapis, dù tên bán hàng là gì.
Phòng giám định dùng những thiết bị mà người mua không có: đo chiết suất, đo tỉ trọng chính xác, soi dưới kính hiển vi, phổ hồng ngoại hoặc phổ Raman để nhận ra khoáng vật và nhựa. Khi chọn nơi giám định, nên chọn đơn vị có quy trình công khai, ghi rõ phương pháp trên phiếu. Bài không gợi ý hay xếp hạng phòng nào; quan trọng là phiếu đọc được và đối chiếu được.
Với người bán vật phẩm, cách ghi ngắn mà đúng là: tên vật liệu, tình trạng xử lý, kích thước. Ví dụ giả định: "Vòng sodalite tự nhiên 8 li" hay "Vòng đá nhuộm màu xanh lapis, không phải lapis lazuli". Ghi đúng ngay từ đầu giúp tránh tranh cãi về sau, nhất là khi bán qua livestream, nơi người mua chỉ nhìn được hình trên màn hình điện thoại.
Câu hỏi thường gặp
Lapis nhuộm có phải là lapis giả không?
Không hẳn. Lapis nhuộm vẫn là lapis tự nhiên, chỉ là đã được tẩm thêm màu để đẹp hơn. Điều quan trọng là người bán phải nói rõ, và giá phải tương xứng với một viên đá đã qua xử lý, thường thấp hơn lapis tự nhiên cùng vẻ ngoài.
Màu xanh dính ra khăn có chắc là đá nhuộm không?
Rất có khả năng đá đã được nhuộm, vì lazurite tự nhiên không ra màu khi lau. Tuy nhiên cũng có trường hợp là bụi mài hoặc sáp màu còn sót lại. Nếu màu ra nhiều sau vài lần lau, bạn nên hỏi lại người bán.
Có nên thử đá bằng cách cào lên kính không?
Không nên. Cào là phép thử phá huỷ, để lại vết xước vĩnh viễn trên đá, và với đá ghép như lapis kết quả còn rất khó đọc vì mỗi vùng cứng khác nhau. Các bước soi kính lúp và cân thuỷ tĩnh cho thông tin tốt hơn mà không làm hỏng món đồ.
Đá ép có chứa bột lapis thật thì gọi là gì?
Thường được gọi là lapis tái tạo hoặc lapis ép. Dù có bột lapis, nó không còn là đá tự nhiên mà là vật liệu ghép bằng nhựa, nên người bán phải ghi rõ. Loại này nhẹ hơn, dễ xước và có thể đổi màu khi gặp nhiệt.
Sodalite có rẻ hơn lapis không?
Thông thường sodalite có giá thấp hơn lapis chất lượng tương đương, vì nguồn cung nhiều hơn và màu ít được ưa chuộng bằng. Dù vậy, sodalite đẹp vẫn có giá trị riêng; điều quan trọng là món hàng ghi đúng tên để bạn so sánh giá cho công bằng.
Đèn pin chiếu qua có phân biệt được lapis không?
Lapis gần như không cho ánh sáng đi qua, trừ ở những lát rất mỏng. Thuỷ tinh hay nhựa màu có thể hơi trong ở rìa khi chiếu đèn mạnh. Tuy nhiên nhiều loại nhái được làm đục hẳn, nên đèn pin chỉ là một dấu hiệu phụ.