Pha lê là thuỷ tinh, thường là thuỷ tinh có thêm ô-xít chì hoặc ô-xít kim loại khác để trong và lấp lánh hơn; thạch anh trắng trong suốt là khoáng vật tự nhiên SiO₂ có cấu trúc tinh thể. Một quả cầu pha lê và một quả cầu thạch anh có thể trông giống hệt nhau, nhưng một thứ đúc từ lò, một thứ mài từ khối đá kết tinh dưới lòng đất.
Sự nhầm lẫn bắt nguồn từ ngôn ngữ. Tiếng Anh dùng một chữ crystal cho cả hai. Tiếng Việt và tiếng Hán lại đảo nghĩa nhau ở chữ "thuỷ tinh". Khi người bán dịch qua lại giữa ba ngôn ngữ, tên gọi trên món hàng đôi khi nói ngược hẳn với chất liệu. Bài này gỡ từng lớp tên, rồi chỉ những cách nhìn đơn giản để bạn biết quả cầu trên bàn mình là thuỷ tinh hay đá.
Một chữ thuỷ tinh, hai nghĩa ngược nhau
Trong tiếng Việt hằng ngày, "thuỷ tinh" là cái ly, cái chai, tấm kính: vật liệu nhân tạo vô định hình. Nhưng chữ thuỷ tinh viết bằng chữ Hán là 水晶, và trong tiếng Hán chữ này chỉ thạch anh trong suốt, tức tinh thể tự nhiên, nghĩa đen là "tinh thể nước", gợi hình ảnh nước đông lại. Ngược lại, chữ mà tiếng Hán dùng cho thuỷ tinh thông thường là 玻璃, đọc theo âm Hán Việt là "pha lê".
Như vậy hai chữ đã đổi chỗ cho nhau khi vào tiếng Việt: pha lê trong tiếng Việt là loại thuỷ tinh cao cấp, còn thuỷ tinh trong tiếng Hán là thạch anh. Điều này có hệ quả thực tế khi bạn mua hàng từ nguồn Hoa ngữ hay đọc mô tả dịch máy: một món ghi "天然水晶", tức thuỷ tinh tự nhiên theo nghĩa Hán, là đang khẳng định thạch anh tự nhiên; còn một món ghi "水晶玻璃" lại là thuỷ tinh pha lê, không phải đá.
Thêm tiếng Anh vào thì càng rối. Crystal có thể là rock crystal, tức thạch anh trong suốt; có thể là crystal glass, tức thuỷ tinh pha lê; trong giới vật phẩm, "crystals" còn được dùng cho mọi loại đá nói chung. Khi người bán nói "quả cầu crystal tự nhiên", bạn cần hỏi thêm một câu: là thạch anh mài từ đá, hay thuỷ tinh?
Thạch anh trắng, pha lê và các vật liệu trong suốt hay gặp
Bảng so sánh các vật liệu trong suốt thường bị gọi chung là "crystal". Số liệu là khoảng phổ biến trong tài liệu vật liệu và đá quý; từng sản phẩm cụ thể có thể lệch.
| Vật liệu | Bản chất | Tỉ trọng khoảng | Dấu hiệu khi nhìn |
|---|---|---|---|
| Thạch anh trắng tự nhiên (rock crystal) | Khoáng vật SiO₂ kết tinh, lưỡng chiết | 2,65 | Thường có mây mờ, vết rạn nhỏ, bao thể; nhìn qua thấy nét bị nhân đôi ở một số hướng |
| Thạch anh tổng hợp nuôi thuỷ nhiệt | SiO₂ kết tinh trong nồi áp suất | 2,65 | Rất sạch, có thể có bao thể dạng vụn bánh mì ở gần mầm; cần phòng giám định |
| Thạch anh nung chảy (fused quartz) | SiO₂ nóng chảy rồi đông lại, vô định hình | khoảng 2,2 | Trong, không lưỡng chiết, có thể có bọt khí nhỏ |
| Thuỷ tinh thường | Thuỷ tinh soda – vôi, vô định hình | 2,4 – 2,6 | Bọt khí tròn, vân xoáy, trong đều |
| Pha lê chì | Thuỷ tinh có ô-xít chì | Có thể trên 3 | Nặng tay, lấp lánh cầu vồng mạnh khi mài giác, tiếng ngân khi gõ nhẹ |
| Pha lê không chì | Thuỷ tinh có ô-xít bari, kẽm, kali thay chì | 2,4 – 2,9 | Trong, sáng, nhẹ hơn pha lê chì |
Dòng thạch anh nung chảy là chỗ hay bị dùng lẫn tên nhất: nó đúng là làm từ thạch anh, đúng là SiO₂, nhưng đã nóng chảy rồi đông lại thành thuỷ tinh, mất cấu trúc tinh thể. Gọi nó là "thạch anh tự nhiên" là sai về khoáng vật học.
Pha lê chì: vì sao lấp lánh và vì sao nặng
Pha lê chì là thuỷ tinh có thêm một tỉ lệ đáng kể ô-xít chì. Chì làm tăng chiết suất, nên ánh sáng đi qua bị bẻ cong nhiều hơn và tách thành dải màu mạnh hơn khi chiếu qua các mặt giác. Đó là lý do đèn chùm pha lê toả ra những vệt cầu vồng. Chì cũng làm thuỷ tinh mềm hơn khi gia công, dễ mài và khắc, và nặng hơn đáng kể so với thuỷ tinh thường.
Ở châu Âu, cách phân loại thường gặp xếp thuỷ tinh có khoảng 24% ô-xít chì trở lên vào nhóm pha lê chì, mức cao hơn nữa là pha lê chì toàn phần. Ở Việt Nam, chữ "pha lê" được dùng rộng hơn, nhiều món gọi là pha lê thật ra là thuỷ tinh trong mài giác, không có chì. Tên "pha lê" trên sản phẩm vì vậy không cho biết chắc thành phần.
Với quả cầu và đồ trang trí, pha lê chì thường dễ nhận vì độ nặng và độ lấp lánh. Khi để cạnh một quả cầu thạch anh cùng cỡ, quả cầu pha lê chì thường nặng hơn rõ, trong vắt không một gợn mây, và ánh cầu vồng mạnh hơn. Quả cầu thạch anh thì nhẹ hơn, ánh dịu hơn và thường có những vệt mây hay vết rạn nội tại nhỏ.
Cách tự xem một quả cầu trong suốt là thạch anh hay thuỷ tinh
Các bước dưới đây không làm hỏng quả cầu và dùng đồ có sẵn trong nhà. Làm theo thứ tự, mỗi bước cho thêm một dấu hiệu:
- Soi dưới ánh sáng ban ngày: tìm mây mờ, vết rạn nội tại, bao thể hình kim hoặc vảy. Thạch anh tự nhiên cỡ lớn hiếm khi sạch hoàn toàn. Quả cầu to mà không một gợn nào là dấu hiệu cần hỏi thêm.
- Tìm bọt khí tròn bằng kính lúp 10x. Bọt tròn hoặc bầu dục là dấu hiệu của thuỷ tinh hoặc thạch anh nung chảy.
- Đặt quả cầu lên một sợi tóc hoặc một đường kẻ mảnh, nhìn xuyên qua, xoay chậm. Thạch anh là tinh thể lưỡng chiết, nên ở một số hướng bạn sẽ thấy sợi tóc tách thành hai đường. Thuỷ tinh không bao giờ cho hiện tượng này.
- Cân và đo kích thước để ước tỉ trọng, hoặc cân thuỷ tĩnh nếu có cân tốt. Kết quả quanh 2,65 hợp với thạch anh; trên 3 gợi ý pha lê chì; quanh 2,2 gợi ý thạch anh nung chảy.
- Nếu vẫn chưa chắc và món đồ có giá trị, mang tới phòng giám định để kiểm bằng kính phân cực và quang phổ.
Bước ba là phép thử đẹp nhất và ít người biết. Hiện tượng sợi tóc nhân đôi là bằng chứng trực quan của cấu trúc tinh thể, điều mà không loại thuỷ tinh nào bắt chước được.
Quả cầu sạch hoàn toàn: đáng mừng hay đáng hỏi
Trong tâm lý người mua, quả cầu càng trong càng quý. Với thạch anh tự nhiên, điều đó đúng một phần: khối thạch anh lớn mà sạch thật sự là hiếm, nên quả cầu thạch anh tự nhiên to và trong vắt có giá trị cao. Nhưng chính vì hiếm, quả cầu to, trong tuyệt đối, giá lại mềm, thì khả năng cao là thuỷ tinh, pha lê hoặc thạch anh nuôi.
Thạch anh tự nhiên thường mang những dấu vết rất riêng: mây trắng như sương, vết rạn nhỏ bắt cầu vồng khi xoay dưới đèn, bao thể khoáng vật nhỏ, hoặc những "bóng ma" là đường viền của các giai đoạn tinh thể lớn lên. Người chơi lâu năm coi đó là dấu vân tay của đá, có khi còn thích hơn quả cầu sạch trơn.
Một lưu ý an toàn chung cho mọi quả cầu trong suốt, dù là đá hay thuỷ tinh: đặt ở cửa sổ có nắng chiếu trực tiếp, quả cầu hoạt động như thấu kính hội tụ và có thể làm cháy xém rèm, gỗ, giấy. Nên để ở chỗ không có nắng trực tiếp, hoặc có đế che.
Vì sao thạch anh tự nhiên có hai chiết suất mà thuỷ tinh chỉ có một
Hiện tượng sợi tóc nhân đôi ở bước kiểm phía trên không phải mẹo dân gian mà là hệ quả trực tiếp của cấu trúc tinh thể. Trong thạch anh, các nguyên tử silic và ô-xy xếp thành những chuỗi xoắn đều đặn theo một trục, gọi là trục quang học. Ánh sáng đi vào tinh thể bị tách thành hai tia dao động theo hai hướng vuông góc, và hai tia này đi với tốc độ hơi khác nhau. Ở thạch anh, hai chiết suất đo được khoảng 1,544 và 1,553, chênh nhau chưa tới một phần trăm.
Chênh lệch nhỏ như vậy nên với viên đá mỏng, mắt thường không thấy gì. Nhưng trong quả cầu đường kính vài centimet, quãng đường ánh sáng đi trong đá đủ dài để hai ảnh tách xa nhau thấy được. Nhìn dọc đúng trục quang học thì ảnh không bị tách, nên bạn phải xoay quả cầu theo vài hướng mới bắt được hiện tượng.
Thuỷ tinh, kể cả pha lê chì và thạch anh nung chảy, không có trật tự nguyên tử dài, nên ánh sáng đi theo mọi hướng với cùng một tốc độ. Không có hai tia, không có ảnh nhân đôi. Vì vậy phép thử sợi tóc là một trong số ít cách người không chuyên có thể tự phân biệt tinh thể với thuỷ tinh chỉ bằng mắt.
Đọc tên sản phẩm cho đúng
Khi xem một món đồ trong suốt được rao bán, bạn nên chú ý những cụm từ sau và hiểu chúng nói gì:
- "Thạch anh trắng tự nhiên", "rock crystal", "天然水晶": khẳng định khoáng vật tự nhiên, nên hỏi thêm có phải hàng nuôi không.
- "Pha lê", "crystal glass", "水晶玻璃", "K9": thuỷ tinh, thường là thuỷ tinh quang học hoặc thuỷ tinh mài giác.
- "Thạch anh nung chảy", "thạch anh tinh luyện", "fused quartz", "melted quartz": thuỷ tinh làm từ SiO₂, không phải tinh thể.
- "Pha lê thạch anh", "thạch anh pha lê": tên ghép mơ hồ, cần hỏi lại chất liệu cụ thể.
- "Crystal năng lượng", "crystal chữa lành": ngôn ngữ quảng cáo, không cho biết chất liệu và không có cơ sở khoa học về công dụng.
Câu chốt khi mua luôn giống nhau: đây là thạch anh mài từ đá, hay thuỷ tinh? Người bán trả lời được bằng một từ là người bán hiểu hàng.
Câu hỏi thường gặp
Quả cầu pha lê có phải đá thạch anh không?
Không. Pha lê là thuỷ tinh, thường có thêm ô-xít chì hoặc ô-xít kim loại khác, được nấu chảy rồi đúc hoặc mài. Thạch anh là khoáng vật tự nhiên có cấu trúc tinh thể. Hai thứ có thể trông giống nhau nhưng khác hẳn về nguồn gốc, cấu trúc và cách nhận biết.
Vì sao người Trung Quốc gọi thạch anh là thuỷ tinh?
Chữ thuỷ tinh 水晶 trong tiếng Hán nghĩa là tinh thể trong như nước, chỉ thạch anh trong suốt. Còn thuỷ tinh theo nghĩa tiếng Việt thì tiếng Hán gọi là 玻璃, đọc Hán Việt là pha lê. Hai chữ đổi nghĩa cho nhau khi vào tiếng Việt, nên đọc mô tả dịch từ tiếng Hán cần cẩn thận.
Thạch anh nung chảy có phải thạch anh thật không?
Thành phần hoá học vẫn là SiO₂, nhưng vì đã nóng chảy rồi đông lại, nó trở thành thuỷ tinh vô định hình, không còn cấu trúc tinh thể của thạch anh. Về khoáng vật học, đó là thuỷ tinh silica, không phải khoáng vật thạch anh, nên không nên gọi là thạch anh tự nhiên.
Pha lê chì có độc không khi dùng làm đồ trang trí?
Dùng làm quả cầu, tượng, đèn trang trí thì chì nằm trong khối thuỷ tinh và không phải mối lo đáng kể khi chạm tay. Với ly, bình đựng đồ uống bằng pha lê chì, nhiều khuyến cáo khuyên không nên đựng đồ uống có tính axit lâu ngày. Đồ trang trí thì lau chùi bình thường là được.
Quả cầu thạch anh có vết rạn bên trong có sao không?
Vết rạn nội tại là đặc điểm thường gặp của thạch anh tự nhiên, hình thành trong quá trình đá lớn lên hoặc chịu ứng suất. Nó không làm quả cầu kém an toàn khi trưng bày và nhiều người thấy đẹp vì bắt cầu vồng. Chỉ cần tránh va đập và thay đổi nhiệt độ đột ngột.
Thạch anh tổng hợp có phải đồ giả không?
Thạch anh tổng hợp có cùng thành phần và cấu trúc với thạch anh tự nhiên, chỉ khác là kết tinh trong phòng thí nghiệm. Nó không phải đồ giả, nhưng phải được gọi đúng là tổng hợp. Bán thạch anh tổng hợp dưới tên tự nhiên là khai sai nguồn gốc.