Trong chuỗi hạt và đồ phong thủy, "đá kim sa" gần như luôn là goldstone: một loại thuỷ tinh nhân tạo chứa vô số tinh thể đồng nhỏ li ti, tạo ánh lấp lánh như cát vàng. Bản xanh lam thẫm lấp lánh như bầu trời sao là goldstone xanh, cũng là thuỷ tinh. Đây là vật liệu do con người làm ra, không khai thác từ mỏ.
Nhưng trong ngành vật liệu xây dựng, "đá kim sa" lại là tên của một dòng đá tự nhiên màu đen có những đốm ánh vàng hoặc ánh bạc, dùng làm mặt bếp, bậc cầu thang. Còn trong giới mê khoáng vật, thứ lấp lánh tự nhiên giống goldstone nhất là đá mặt trời (sunstone), thuộc họ feldspar. Ba thứ khác hẳn nhau cùng đứng dưới một chữ "kim sa". Bài này giúp bạn biết mình đang cầm cái nào.
Goldstone được làm ra thế nào
Goldstone là thuỷ tinh nấu chảy cùng một lượng muối đồng. Trong điều kiện thiếu ô-xy và được giữ nhiệt có kiểm soát, đồng tách ra khỏi khối thuỷ tinh thành những tinh thể kim loại nhỏ, phẳng, có hình tam giác hoặc lục giác. Khi khối nguội, các tinh thể này nằm lơ lửng khắp nơi trong thuỷ tinh, và mỗi tinh thể là một mặt gương nhỏ phản xạ ánh sáng. Kết quả là một khối màu nâu đỏ ánh đồng, lấp lánh đều từ trong ra ngoài.
Quy trình này khó kiểm soát. Thợ phải giữ lò ở mức nhiệt và môi trường khử đúng để đồng kết tinh đẹp; sai một chút là khối thuỷ tinh đục, đen hoặc tinh thể quá thô. Phần lõi giữa của mẻ nấu thường đẹp nhất, phần rìa hay bị hỏng. Vì vậy goldstone được sản xuất thành mẻ lớn rồi cắt, mài thành hạt, cabochon, quả cầu.
Nguồn gốc goldstone thường được kể gắn với các xưởng thuỷ tinh ở Venezia khoảng thế kỷ 17. Theo giai thoại phổ biến, chất liệu này ra đời từ một sự tình cờ trong lò, và chính từ tiếng Ý chỉ "tình cờ" mà sau này có chữ aventurine. Câu chuyện có nhiều dị bản, người ta không có tài liệu gốc đủ chắc để khẳng định ai là người làm ra đầu tiên, nhưng gốc nhân tạo của goldstone thì không có gì phải bàn.
Các màu goldstone và cách tạo màu
Goldstone không chỉ có màu nâu đỏ. Thợ thay đổi chất tạo màu trong thuỷ tinh để ra các bản khác nhau. Bảng dưới gom các màu thường thấy trên thị trường vòng hạt.
| Màu | Cách tạo màu thường được nêu | Vẻ ngoài | Tên bán hàng hay gặp |
|---|---|---|---|
| Nâu đỏ ánh đồng | Tinh thể đồng kết tinh trong thuỷ tinh | Lấp lánh vàng đồng dày đặc | Đá kim sa, kim sa vàng, đá sao vàng |
| Xanh lam thẫm đến tím than | Thuỷ tinh có thêm chất tạo màu xanh, thường được nhắc là coban | Nền xanh tối, hạt lấp lánh bạc như sao | Kim sa xanh, đá ngân hà, đá bầu trời sao |
| Xanh lá | Thuỷ tinh có thêm chất tạo màu xanh lá, thường được nhắc là crom | Nền xanh lục, lấp lánh dày | Kim sa xanh lá, đôi khi bị gọi nhầm là Đông Linh |
| Tím, đen ánh | Biến thể pha màu khác | Ít gặp hơn | Kim sa tím, kim sa đen |
Điểm chung của cả bảng: dù màu gì, lấp lánh của goldstone đều đều tăm tắp, hạt sáng to gần như nhau và rải khắp khối. Đó là dấu vân tay của một quy trình công nghiệp, khác với vẻ ngẫu nhiên của đá tự nhiên.
Đá mặt trời: thứ lấp lánh tự nhiên dễ bị nhầm nhất
Đá mặt trời, tên tiếng Anh sunstone, là feldspar, phổ biến nhất thuộc loại oligoclase hoặc labradorite. Ánh lấp lánh của nó đến từ những vảy khoáng vật mỏng nằm bên trong: ở nhiều mỏ là vảy hematite màu đỏ cam, ở một số mỏ nổi tiếng như vùng Oregon của Mỹ thì là vảy đồng tự nhiên. Về hiện tượng, đây cũng là aventurescence như goldstone và ngọc Đông Linh, chỉ khác là nó sinh ra trong đá núi lửa hoặc đá biến chất, không trong lò.
Phân biệt đá mặt trời với goldstone dựa vào tính ngẫu nhiên. Vảy trong đá mặt trời có kích cỡ không đều, có chỗ dày chỗ thưa, hay xếp theo một hướng nên chỉ loé sáng khi nghiêng đúng góc. Nền đá thường có màu cam, hồng đào hoặc trong không màu, với vết nứt cát khai thẳng của feldspar. Goldstone thì lấp lánh từ mọi góc, nền đồng màu, không có cát khai.
Một chi tiết nhỏ nhưng hữu ích: feldspar có độ cứng khoảng 6 đến 6,5 trên thang Mohs, goldstone vì là thuỷ tinh nên quanh 5,5 đến 6. Hai con số gần nhau nên phép thử cào là vô ích và gây hỏng đồ. Cách đúng là soi kính lúp: tinh thể đồng hình tam giác, lục giác sắc nét là goldstone; vảy dẹt méo mó, kích thước lộn xộn là đá tự nhiên.
Đá kim sa trong xây dựng: một nghĩa hoàn toàn khác
Nếu bạn từng đi mua mặt đá bếp, chắc đã nghe tên "granite kim sa" hay "đá kim sa trung, kim sa hạt to". Đây là đá tự nhiên khai thác thành khối lớn, phần lớn nhập từ Ấn Độ, nền đen sẫm rải những đốm sáng ánh vàng đồng hoặc ánh bạc. Ngành đá ốp lát gọi chung là granite, nhưng về địa chất nhiều loại thuộc nhóm đá gabbro hoặc norit, còn những đốm lấp lánh là tinh thể khoáng vật nhóm pyroxen hoặc mica tuỳ loại.
Như vậy cùng một chữ kim sa, ở cửa hàng vật phẩm nó chỉ thuỷ tinh có đồng, ở cửa hàng đá ốp lát nó chỉ một loại đá đen tự nhiên rất cứng. Hai thứ không thay thế cho nhau, nhưng tên gọi chung khiến không ít người tưởng chuỗi hạt kim sa được làm từ cùng loại đá với mặt bếp, nên nghĩ rằng đó là đá tự nhiên.
Sự nhầm lẫn còn đi theo chiều ngược lại. Một số người bán vật phẩm tự gọi goldstone là "đá kim sa tự nhiên" hoặc "kim sa thạch", mượn uy tín của đá ốp lát. Khi gặp lời mô tả như vậy cho một chuỗi hạt lấp lánh đều màu nâu đồng hay xanh thẫm, bạn có thể khá chắc rằng chữ "tự nhiên" đang được dùng sai.
Goldstone có gì không tốt không
Không phải đồ giả nếu được gọi đúng tên. Goldstone là một vật liệu thủ công có lịch sử vài thế kỷ, làm ra không dễ, và có vẻ đẹp riêng. Người thích nó hoàn toàn có lý do để đeo. Vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được bán như đá tự nhiên, kèm mức giá và lời giới thiệu của đá tự nhiên.
Độ bền ở mức thuỷ tinh. Goldstone cứng khoảng 5,5 đến 6, nên mặt hạt có thể xước dần nếu cọ với cát bụi, với thạch anh và với kim loại cứng. Va vào nền gạch có thể mẻ. Nên cất riêng và tránh để lẫn trong túi với chìa khoá.
Không có thành phần đáng ngại khi đeo bình thường. Đồng nằm kín trong khối thuỷ tinh. Khi đeo và lau rửa bình thường, không có lý do để lo về việc đồng thôi ra da. Tuy vậy, cũng như mọi món trang sức, nếu thấy da kích ứng thì nên ngưng đeo và hỏi ý kiến bác sĩ da liễu.
Không mang công dụng đặc biệt. Những lời rao "kim sa chiêu tài" hay "kim sa xanh mở trí tuệ" là ngôn ngữ quảng cáo. Thuỷ tinh có đồng không có cơ chế vật lý nào để tác động lên vận may hay trí nhớ. Hãy chọn nó vì bạn thích ánh lấp lánh của nó.
Tượng kim sa, cây kim sa, quả cầu kim sa: không phải món nào cũng là goldstone
Khi chữ kim sa đi vào đồ trang trí phong thủy, nghĩa của nó còn rộng thêm một tầng. Quả cầu và hạt mài từ khối goldstone là trường hợp dễ hiểu: cả khối là thuỷ tinh có đồng, cắt ở đâu cũng lấp lánh như nhau. Nhưng nhiều tượng linh vật, đế đèn, cây cảnh mang tên "kim sa" trên thị trường lại được đúc từ nhựa resin trộn bột kim tuyến hoặc bột nhũ, rồi đánh bóng. Nhìn qua màn hình, hai thứ khá giống nhau.
Tượng nhựa trộn nhũ thường nhẹ hơn hẳn so với kích thước, khi gõ nhẹ bằng móng tay nghe tiếng đục, chạm vào thấy ấm và hơi dẻo tay. Hạt nhũ là những mảnh phẳng cắt đều, thường óng ánh nhiều màu như kim tuyến may áo, khác với ánh đồng đơn sắc của goldstone. Một số món được phủ thêm lớp sơn bóng nên bề mặt rất mượt, có thể thấy vết sơn đọng ở các rãnh sâu.
Không có gì sai khi mua một tượng resin trộn nhũ vì thích hình dáng của nó. Điều cần biết là đây là đồ nhựa, không chịu nắng gắt lâu ngày, dễ ố vàng, và giá trị nằm ở mẫu mã chứ không ở chất liệu. Khi người bán gọi chung tất cả là "đá kim sa", câu hỏi cần đặt là: món này mài từ khối thuỷ tinh goldstone, hay đúc nhựa trộn nhũ?
Bốn bước nhận ra goldstone khi mua
Bạn không cần thiết bị phức tạp. Một chiếc kính lúp 10x và ánh sáng ban ngày là đủ cho hầu hết trường hợp:
- Nhìn tổng thể: lấp lánh dày, đều, từ mọi góc nhìn đều thấy; nền màu đồng nhất nâu đỏ, xanh thẫm hoặc xanh lá. Đây là gợi ý đầu tiên.
- Soi kính lúp: tìm những tinh thể phẳng hình tam giác hoặc lục giác, kích cỡ gần bằng nhau. Nếu thấy rõ hình học đều đặn như vậy, khả năng rất cao là goldstone.
- Tìm bọt khí: ở hạt to hoặc quả cầu, đôi khi thấy bọt khí tròn, dấu hiệu của thuỷ tinh. Không thấy bọt cũng chưa loại trừ được, vì goldstone tốt thường ít bọt.
- Hỏi người bán tên bằng tiếng Anh: goldstone, blue goldstone, green goldstone hoặc aventurine glass. Người bán dùng một trong các tên này là đang mô tả đúng.
Nếu món đồ là đá mặt trời thật, người bán sẽ gọi nó là sunstone hoặc feldspar, và vẻ ngoài sẽ thiếu sự đều đặn mà bạn thấy ở bước một và bước hai.
Câu hỏi thường gặp
Đá kim sa có phải đá tự nhiên không?
Đá kim sa dùng làm chuỗi hạt, quả cầu, tượng nhỏ hầu hết là goldstone, tức thuỷ tinh nhân tạo có tinh thể đồng. Còn đá kim sa trong ngành ốp lát là đá đen tự nhiên. Hai thứ cùng tên nhưng khác nhau hoàn toàn về nguồn gốc và cấu tạo.
Kim sa xanh là gì?
Kim sa xanh là goldstone xanh lam: thuỷ tinh có thêm chất tạo màu xanh, bên trong có các tinh thể kim loại nhỏ lấp lánh như sao trên nền trời đêm. Nó cũng là vật liệu nhân tạo. Trên thị trường đôi khi được rao với tên đá ngân hà hay đá bầu trời sao.
Đá kim sa có phai màu không?
Goldstone khá ổn định màu vì màu nằm trong khối thuỷ tinh và trong tinh thể đồng, không phải lớp nhuộm ngoài. Theo thời gian, bề mặt có thể xước và mờ đi làm hạt kém lấp lánh, nhưng đó là mài mòn bề mặt chứ không phải phai màu. Đánh bóng lại có thể cải thiện.
Làm sao phân biệt kim sa với ngọc Đông Linh?
Ngọc Đông Linh là aventurine, đá tự nhiên gốc thạch anh với vảy mica, ánh lấp lánh thưa và không đều, nền hơi đục kiểu hạt đường. Kim sa xanh lá là thuỷ tinh với tinh thể kim loại đều đặn, nền trong hơn. Soi kính lúp thấy hình tam giác, lục giác sắc nét thì là kim sa.
Có nên mua kim sa làm quà phong thủy không?
Nếu người nhận thích vẻ lấp lánh của nó thì đó là món quà đẹp và bền vừa phải. Hãy tặng với đúng tên của nó là thuỷ tinh kim sa và tránh kèm lời hứa về tài lộc. Nếu muốn tham khảo thêm, có thể xem thêm vật phẩm trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Mặt bếp đá kim sa có liên quan gì đến chuỗi hạt kim sa không?
Không. Mặt bếp kim sa là đá tự nhiên màu đen khai thác thành tấm lớn, cứng và nặng; chuỗi hạt kim sa là thuỷ tinh có đồng. Hai thứ chỉ giống nhau ở ánh lấp lánh và cái tên mà người bán hai ngành tình cờ cùng dùng.