Mã não là một trong những loại đá dễ nhuộm nhất vì cấu trúc thạch anh vi tinh có lỗ rỗng siêu nhỏ, mà độ xốp lại khác nhau giữa các dải. Nghề nhuộm mã não đã có từ thời cổ, phát triển mạnh ở vùng Idar-Oberstein (Đức) trong thế kỷ XIX, và ngày nay phần lớn mã não màu xanh dương rực, xanh lá đậm, hồng, tím, đen tuyền trên thị trường là hàng đã nhuộm.
Nhuộm không làm đá thành đồ giả, nhưng làm thay đổi giá trị và cách giữ, nên người mua có quyền được biết. Bài không lặp lại câu "vì sao màu rực là nhuộm" mà đi vào ba việc cụ thể: nghề nhuộm đá phát triển thế nào, màu nào của mã não có thể tự nhiên và màu nào gần như không, và cách đọc dấu vết nhuộm bằng đèn pin, kính lúp.
Nghề nhuộm mã não: từ ghi chép cổ đến xưởng Idar-Oberstein
Việc làm đổi màu chalcedony không phải phát minh hiện đại. Ngoài kỹ thuật nung carnelian đã có từ rất sớm ở Nam Á, tác giả La Mã Pliny Già trong bộ Lịch sử tự nhiên có nhắc tới việc xử lý mã não bằng mật ong để làm nổi màu, một cách hiểu được giới nghiên cứu liên hệ với kỹ thuật làm sẫm đá bằng chất hữu cơ. Chi tiết của những ghi chép cổ này vẫn được bàn, nhưng chúng cho thấy người xưa đã biết mã não "ăn" màu.
Bước ngoặt đến ở Idar-Oberstein, một vùng nhỏ ở tây nam nước Đức, nơi nghề mài mã não bằng cối đá chạy sức nước đã có từ nhiều thế kỷ dựa trên mỏ địa phương. Khi mỏ tại chỗ cạn dần, thợ ở đây chuyển sang dùng mã não nhập từ Nam Mỹ, chủ yếu là miền nam Brazil, từ khoảng nửa đầu thế kỷ XIX. Mã não Brazil nhiều khối to, màu xám nhạt, dải đều và xốp vừa phải, rất hợp để nhuộm. Các xưởng ở đây phát triển và hoàn thiện kỹ thuật nhuộm nhiều màu, biến vùng này thành trung tâm đá trang trí nổi tiếng thế giới.
Ngày nay, nhuộm mã não diễn ra ở nhiều nơi, gần các vùng mỏ lớn và các trung tâm chế tác ở châu Á. Phương pháp cụ thể mỗi xưởng một kiểu; bài không đi vào công thức. Điều người mua cần biết là các nhóm màu nhuộm khác nhau về độ bền: màu tạo bằng hợp chất vô cơ như carbon, oxit sắt thường rất bền; màu tạo bằng thuốc nhuộm hữu cơ, nhất là hồng và tím tươi, có thể phai dưới nắng.
Từng màu mã não: có thể tự nhiên hay gần như luôn nhuộm
Bảng dựa trên mô tả chung của sách giám định đá quý. "Gần như luôn nhuộm" không có nghĩa là không có ngoại lệ, mà là nếu không có bằng chứng ngược lại thì nên mặc định là đã xử lý.
| Màu | Tự nhiên có không | Hàng phổ biến trên thị trường | Dấu hiệu nên nghi |
|---|---|---|---|
| Trắng, xám, xanh xám, nâu nhạt | có, rất phổ biến | phần lớn là màu tự nhiên | ít khi bị nhuộm |
| Cam, đỏ cam, nâu đỏ | có (carnelian, sard) | tự nhiên, đã nung, hoặc nhuộm từ đá xám | dải đỏ đậm xen dải trắng sắc nét |
| Xanh lam nhạt, dịu | có (mã não ren xanh, chalcedony xanh) | nhiều hàng tự nhiên | màu đậm dần lên bất thường |
| Xanh dương rực, xanh mực | rất hiếm | gần như luôn nhuộm | màu đều rực, dải trắng tương phản gắt |
| Xanh lá đậm, xanh ngọc lục | hiếm (chrysoprase, chrome chalcedony có nhưng khác sắc) | gần như luôn nhuộm | đỏ dưới kính lọc Chelsea, đọng trong vết nứt |
| Hồng tươi, tím, đỏ cánh sen | tím nhạt có thể có, hồng neon thì không | gần như luôn nhuộm hữu cơ | màu "điện tử", phai khi phơi nắng |
| Đen tuyền | rất hiếm | gần như luôn nhuộm carbon | đen đều tuyệt đối, dải trắng nếu có rất sắc |
| Vàng chanh rực | vàng nâu nhạt có, vàng chanh rực thì hiếm | thường nhuộm | màu đều, đọng ở lỗ xỏ |
Bảng này đặc biệt hữu ích với lát mã não, quả cầu và cụm hạt bán theo bộ màu. Một bộ lát đủ bảy sắc cầu vồng, sắc nào cũng rực, gần như chắc chắn là bộ nhuộm. Điều đó không sai nếu người bán nói thật; bạn chỉ cần trả giá tương xứng với hàng nhuộm.
Vì sao dải màu lại tố cáo hàng nhuộm
Dấu hiệu rõ nhất của mã não nhuộm nằm ở cách màu bám theo dải. Trong một khối mã não, các dải khác nhau về độ khít của sợi. Dải xốp hút nhiều dung dịch nhuộm nên đậm; dải khít hầu như không hút nên giữ màu gốc trắng hoặc xám. Kết quả là những sọc đậm xen sọc trắng có ranh giới rất sắc, như ai đó tô màu bằng bút kẻ. Trong mã não màu tự nhiên, màu sinh ra cùng lúc với lúc đá hình thành, nên dải màu thường chuyển tiếp mềm hơn và sắc độ thay đổi từ từ.
Thứ hai là vết nứt và lỗ xỏ. Dung dịch nhuộm đi vào khe nứt dễ hơn đi vào khối đá, nên dưới kính lúp bạn thấy màu đậm hơn hẳn dọc vết nứt, như mạch máu. Quanh lỗ xỏ hạt, màu có thể đậm hơn ở thành lỗ. Đá tự nhiên có vết nứt thì vết nứt thường trắng đục hoặc chứa bụi, không đậm màu hơn phần xung quanh.
Thứ ba là lõi tinh thể ở giữa lát mã não hoặc hốc mã não. Thạch anh tinh thể ở lõi hầu như không thấm, nên trong hàng nhuộm, lõi thường trong suốt hoặc chỉ nhuốm màu ở bề mặt, tạo tương phản lạ với vành chalcedony rực màu. Đôi khi thuốc nhuộm đọng thành vệt ở chân các tinh thể nhỏ, soi kính lúp dễ thấy.
Đọc màu nhuộm bằng đèn pin và kính lúp: các bước
Các bước dưới đây không phá huỷ đá. Không dùng axit, không đốt, không cạo; những cách đó làm hỏng món đồ và không thay được giám định.
- Đặt món đồ dưới ánh sáng ban ngày gián tiếp, so màu với bảng ở trên: màu thuộc nhóm "gần như luôn nhuộm" thì bắt đầu với giả định là đã nhuộm.
- Soi đèn pin trắng xuyên qua lát hoặc hạt: quan sát ranh giới các dải màu. Ranh giới sắc như kẻ, đậm nhạt đột ngột là dấu hiệu nhuộm.
- Dùng kính lúp 10 lần dò theo vết nứt, chân tinh thể ở lõi và thành lỗ xỏ: màu đọng đậm ở các chỗ này củng cố nghi ngờ.
- Với hàng xanh lá, nhìn qua kính lọc Chelsea dưới đèn mạnh: hiện đỏ hoặc hồng thì nhiều khả năng nhuộm crôm.
- Lau nhẹ một chỗ khuất bằng khăn trắng thấm nước sạch: hàng nhuộm kém đôi khi ra màu trên khăn. Không dùng cồn, nước tẩy hay dung môi.
- Ghi kết luận một cách khiêm tốn: "nhiều khả năng nhuộm" hoặc "chưa thấy dấu hiệu nhuộm". Hàng có giá trị thì cần phiếu giám định.
Phòng giám định đá quý dùng thêm kính hiển vi, phổ hấp thụ và các phép phân tích khác để kết luận về nhuộm. Bạn không cần những thiết bị đó để tránh phần lớn trường hợp mua nhầm; chỉ cần đèn pin, kính lúp, và thói quen hỏi người bán.
Mã não nhuộm có bền không và cần giữ thế nào
Màu carbon (đen) và oxit sắt (đỏ nâu) rất bền. Hai nhóm màu này nằm trong các vi lỗ ở dạng chất rắn vô cơ, không tan trong nước, không phai dưới nắng thường. Đeo hằng ngày nhiều năm vẫn giữ màu.
Màu xanh dương và xanh lá thường khá bền. Phần lớn tạo bằng hợp chất kim loại, bám tốt trong đá. Tuy vậy, hàng xử lý kém có thể loang nhẹ khi gặp nước nóng hay dung dịch tẩy rửa.
Màu hồng, tím, đỏ cánh sen dễ phai nhất. Thường tạo bằng thuốc nhuộm hữu cơ, có thể nhạt dần khi phơi nắng hoặc để dưới đèn trưng bày mạnh trong nhiều tháng. Lát mã não hồng treo cửa sổ là ví dụ hay gặp: một mùa hè sau đã nhạt hẳn.
Tránh ngâm lâu, nước nóng và hoá chất. Lau bằng khăn ẩm, rửa nhanh nước sạch rồi lau khô là đủ. Máy rửa siêu âm và hơi nước nóng không hợp với hàng nhuộm. Chi tiết về làm sạch từng loại đá có ở chuyên mục bảo quản của trang.
Nhuộm không làm đá yếu đi đáng kể. Vật liệu nền vẫn là chalcedony với độ cứng khoảng 6,5–7. Ngoại lệ là hàng có nhiều vết nứt được ổn định bằng nhựa trước khi nhuộm; loại này nên tránh nhiệt và va đập mạnh.
Những món mã não nhuộm hay gặp nhất
Mã não nhuộm có mặt ở hầu hết các dạng sản phẩm đá trang trí. Biết dạng nào hay nhuộm giúp bạn đặt đúng câu hỏi ngay từ đầu, không mất công nghi ngờ những món ít khi bị xử lý.
- Lát mã não cắt mỏng làm đèn ngủ, chuông gió, lót ly, móc khoá: rất hay nhuộm, nhất là bộ nhiều màu.
- Quả cầu và trứng mã não màu rực: khối lớn nhuộm khó ngấm đều tới lõi, nên màu thường đậm ở ngoài, nhạt dần vào trong; vết mẻ có thể lộ màu gốc.
- Hạt tròn đều màu bán theo sợi dài để tự xâu: phần lớn là mã não nhuộm hoặc chalcedony nhuộm, đôi khi lẫn thuỷ tinh.
- Hốc mã não nhỏ có lõi tinh thể màu rực: thường nhuộm cả khối, tinh thể ở lõi bám màu ở mặt ngoài.
- Cây đá, tiểu cảnh gắn hạt mã não nhiều màu: hạt nhỏ, nhuộm rẻ, ít người kiểm.
- Mặt nhẫn, mặt dây onyx đen: gần như luôn là chalcedony xử lý đen, như đã nói ở bài riêng về onyx.
Ngược lại, mã não màu xám, trắng, nâu nhạt, có vân tự nhiên mềm mại thì hiếm khi bị nhuộm, vì đó vốn là màu gốc phổ biến nhất của đá. Khi bạn thích vẻ tự nhiên, đây là nhóm màu dễ chọn mà ít phải lo.
Người bán nên khai gì, người mua nên hỏi gì
Theo thông lệ của ngành đá quý quốc tế, xử lý làm thay đổi màu của đá cần được thông báo cho người mua. Với mã não, cách khai đơn giản và trung thực là ghi rõ "mã não nhuộm xanh", "mã não nhuộm hồng", hoặc "chalcedony xử lý đen (onyx)". Hàng chưa rõ thì ghi "chưa xác định xử lý" còn hơn ghi "tự nhiên một trăm phần trăm" mà không có căn cứ.
Người mua nên hỏi ba câu: đá là gì, màu có phải tự nhiên không, nếu nhuộm thì màu có bền dưới nắng không. Câu cuối thường bị bỏ qua nhưng rất thực tế, nhất là với lát mã não làm đèn, chuông gió hay treo cửa sổ. Người bán có kinh nghiệm sẽ trả lời được, hoặc ít nhất khuyên bạn không để món đồ dưới nắng trực tiếp.
Nếu bạn là người bán vật phẩm nhỏ, mô tả rõ ràng giúp giảm hẳn chuyện khách khiếu nại "đá phai màu" sau vài tháng. Có thể xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy để tham khảo cách ghi tên hàng nhuộm.
Câu hỏi thường gặp
Mã não nhuộm có phải là đá giả không?
Không. Vật liệu nền vẫn là mã não tự nhiên; chỉ màu là do con người tạo ra. Đá giả là khi vật liệu khác, ví dụ thuỷ tinh hay nhựa, được bán dưới tên mã não. Điều quan trọng là người bán phải khai đá đã nhuộm để bạn trả giá phù hợp.
Mã não xanh dương tự nhiên có tồn tại không?
Có, nhưng gần như luôn ở sắc xanh lam nhạt, dịu, như mã não ren xanh hay chalcedony xanh nhạt. Mã não xanh dương rực, xanh mực, đều màu là hàng nhuộm trong gần như mọi trường hợp. Sắc độ là manh mối đầu tiên để phân biệt.
Lát mã não màu hồng treo cửa sổ có bị phai không?
Có khả năng cao, vì màu hồng tươi thường tạo bằng thuốc nhuộm hữu cơ, dễ phai dưới tia cực tím của nắng. Nếu muốn treo lâu dài, nên chọn chỗ có ánh sáng gián tiếp, hoặc chọn lát màu tự nhiên như trắng, xám, nâu đỏ.
Có cách nào tẩy màu nhuộm để lấy lại màu gốc không?
Không nên tự làm. Màu nhuộm vô cơ nằm sâu trong vi lỗ, tẩy bằng hoá chất mạnh vừa nguy hiểm cho người làm vừa có thể làm hỏng bề mặt đá. Nếu không thích màu nhuộm, cách hợp lý là chọn món khác có màu tự nhiên.
Vì sao cùng một lát mã não nhuộm mà có dải trắng không ăn màu?
Vì các dải khác nhau về độ khít của sợi chalcedony. Dải xốp hút thuốc nhuộm nên đậm màu; dải khít hầu như không hút nên giữ màu trắng hoặc xám gốc. Chính tương phản này là dấu hiệu nhận biết hàng nhuộm phổ biến nhất.
Phiếu giám định có ghi được mã não đã nhuộm không?
Thường ghi được khi phòng giám định thấy bằng chứng, ví dụ dạng "chalcedony, đã nhuộm". Với một số màu khó, phiếu có thể ghi thận trọng hơn. Bạn nên đọc kỹ dòng mô tả xử lý, không chỉ dòng tên đá.