Ba mẹo thử đá phổ biến nhất là hơ bật lửa, cạo bằng dao và thả vào cốc nước; cả ba đều không phân biệt được đá thật với thuỷ tinh, và hai mẹo đầu có thể làm hỏng vĩnh viễn chính viên đá thật. Lửa bật lửa làm nứt đá do sốc nhiệt và làm phai màu thạch anh tím, thạch anh khói, đá nhuộm. Dao cào xước mọi loại đá mềm, kể cả khi đá là thật.
Những mẹo này lan rộng vì chúng nhanh và cho ra một kết quả trông có vẻ dứt khoát. Bài đi qua từng mẹo, giải thích điều thật sự xảy ra về mặt vật lý, vì sao kết luận rút ra từ đó sai, và gợi ý phép thử không phá huỷ nên dùng thay.
Vì sao các mẹo phá huỷ lại phổ biến đến vậy
Người mua đá muốn một câu trả lời nhanh, ngay tại quầy hoặc ngay khi mở gói hàng. Một phép thử có hành động rõ ràng như châm lửa hay cạo dao tạo cảm giác kiểm tra nghiêm túc hơn là nhìn và cân. Người bán đôi khi cũng tự làm trước mặt khách để chứng minh, và việc đá "không cháy, không xước" trông như một bằng chứng.
Vấn đề là các mẹo này được thiết kế để phân biệt đá với nhựa, thứ cháy được và mềm hơn hẳn. Trong khi hàng giả đá phổ biến nhất ngày nay là thuỷ tinh, đá nhuộm, đá ép và đá tổng hợp, những thứ cũng không cháy và cũng khá cứng. Phép thử chỉ trả lời được câu hỏi mà gần như không ai còn cần hỏi.
Còn một lý do tâm lý: khi đã bỏ công làm một phép thử có rủi ro, người ta có xu hướng tin vào kết quả của nó hơn. Viên đá qua được thử lửa được tin là "đá thật", trong khi nó có thể là thuỷ tinh. Viên đá thật bị nứt sau khi hơ lửa lại bị coi là "hàng kém". Kết luận sai theo cả hai chiều.
Hơ bật lửa: điều thật sự xảy ra
Thuỷ tinh cũng không cháy. Ngọn lửa bật lửa không đủ nóng và không đủ lâu để làm thuỷ tinh mềm ra. Thuỷ tinh giả thạch anh qua được phép thử lửa giống hệt thạch anh thật, nên phép thử không tách được hai thứ này.
Sốc nhiệt làm đá nứt. Lửa làm nóng một điểm rất nhanh trong khi phần còn lại vẫn nguội. Khác biệt giãn nở tạo ứng suất, có thể làm nứt lan từ vết nứt nhỏ có sẵn, hoặc tạo vết nứt mới. Thạch anh có bao thể lỏng còn có nguy cơ nứt khi chất lỏng bên trong giãn nở.
Màu có thể thay đổi vĩnh viễn. Màu của thạch anh tím và thạch anh khói gắn với các tâm màu trong tinh thể, vốn nhạy với nhiệt. Nung nóng đủ mức có thể làm thạch anh tím ngả vàng hoặc mất màu, thạch anh khói nhạt đi. Hơ lửa cục bộ có thể để lại một vùng màu lạ.
Đá nhuộm và đá tẩm bị hỏng. Chất nhuộm hữu cơ, nhựa tẩm trong vết nứt và sáp phủ bề mặt có thể bị cháy xém, chảy, đổi màu. Người hơ lửa sẽ thấy vết đen và nghĩ đá giả, trong khi thứ hỏng là lớp xử lý mà người bán lẽ ra phải khai.
Muội đen bị nhầm là "đá giả bị cháy". Ngọn lửa từ khí gas không cháy hết để lại muội trên bất kỳ bề mặt nào nó chạm vào, kể cả đá thật và thuỷ tinh. Muội lau đi được, nhưng nhiều người đã kết luận sai trước khi lau.
Cạo bằng dao hay kính: đọc thang độ cứng Mohs
Mẹo cạo dựa trên ý tưởng "đá thật cứng, không xước". Thang Mohs cho thấy ý tưởng này sai ở cả hai đầu.
| Vật liệu | Độ cứng Mohs khoảng | Dao thép cạo có xước không |
|---|---|---|
| Malachite | 3,5 – 4 | Xước, dù là đá thật |
| Fluorite | 4 | Xước, dù là đá thật |
| Ngọc lam | 5 – 6 | Có thể xước, nhất là hàng xốp |
| Lapis lazuli | 5 – 5,5 | Có thể xước |
| Thuỷ tinh thông thường | khoảng 5,5 | Thường khó xước bằng dao |
| Labradorite, đá mặt trăng | 6 – 6,5 | Khó xước |
| Thạch anh, mã não | 6,5 – 7 | Không xước |
Thuỷ tinh có độ cứng gần bằng dao thép tốt, nên cũng không dễ xước, và qua được phép thử như thạch anh. Ngược lại, malachite, fluorite là khoáng vật tự nhiên chính hiệu nhưng mềm, dao cào là xước. Phép thử cạo vì thế vừa không tách được thuỷ tinh, vừa làm hỏng đá thật mềm. Mỗi vết cạo là một vết xước vĩnh viễn, thường ở vị trí dễ thấy, và làm giảm giá trị món đồ.
Thả vào nước: nổi chìm không nói lên gì
Mẹo "đá thật thì chìm, đá giả thì nổi" dựa trên ý tưởng nhựa nhẹ hơn nước. Thực tế, phần lớn nhựa và resin dùng làm hạt giả đá có tỉ trọng lớn hơn 1, nên vẫn chìm. Thuỷ tinh có tỉ trọng quanh 2,5, chìm nhanh như đá. Chỉ một số ít loại nhựa rất nhẹ mới nổi, và những loại đó hiếm khi được dùng làm hạt giả đá.
Ngược lại, có loại đá thật nổi được: đá bọt núi lửa có vô số lỗ khí kín, có thể nổi một thời gian trên mặt nước. Vậy phép thả nước có thể kết luận sai theo cả hai chiều, dù trường hợp này hiếm gặp với đá phong thủy.
Nước có ích khi đi kèm cân, như trong phép đo tỉ trọng bằng cân thuỷ tĩnh, vì khi đó ta đo được bao nhiêu thể tích nước bị chiếm chỗ. Chỉ nhìn nổi hay chìm là bỏ đi toàn bộ thông tin có giá trị. Mẹo thả nước còn có rủi ro riêng với đá xốp như ngọc lam: nước thấm vào, kéo theo dầu, bụi và có thể làm đổi màu khi khô.
Ví dụ giả định: một chuỗi thạch anh tím sau lần thử lửa
Ví dụ giả định: một người mua chuỗi hạt tím, nghe hướng dẫn trên mạng rằng đá thật hơ lửa không sao. Người đó hơ một hạt khoảng mười giây. Hạt không chảy, không cháy, chỉ bám một lớp muội đen. Lau sạch muội, người mua yên tâm là đá thật. Vài ngày sau, soi dưới đèn, hạt đó có một vết nứt mảnh chạy từ lỗ khoan ra, và màu tím quanh vùng bị hơ hơi nhạt hơn các hạt khác.
Phân tích lại câu chuyện: việc hạt không chảy chỉ nói rằng nó không phải nhựa. Nếu chuỗi là thuỷ tinh, kết quả hơ lửa sẽ y hệt. Vết nứt và vùng màu nhạt là thiệt hại thật trên một hạt có khả năng là thạch anh, vì màu tím của thạch anh nhạy với nhiệt. Trong khi đó, chỉ cần đặt một hạt giữa hai tấm lọc phân cực trên màn hình điện thoại, người mua đã biết đá có phải thuỷ tinh hay không mà không tổn hại gì.
Câu chuyện này lặp lại rất nhiều lần với những biến thể khác nhau: mã não nhuộm bị hơ lửa bạc màu, ngọc lam ổn định nhựa bị cháy xém, thạch anh khói nhạt đi. Mỗi lần, mẹo thử được kể lại như thể đã "phát hiện hàng giả", trong khi thứ được phát hiện là tác hại của chính mẹo thử.
Người bán đá nhỏ nên làm gì thay cho màn thử lửa
Nếu bạn bán vật phẩm đá, khách sẽ hỏi "có dám đốt thử không". Thay vì đốt, có những cách xây niềm tin bền hơn và không làm hỏng hàng.
- Ghi tên khoáng vật thật bên cạnh tên thương mại trên mỗi món, và khai rõ xử lý nếu có: nung, nhuộm, ổn định, phủ màu.
- Chụp ảnh dưới ánh sáng ngày bên cạnh ảnh dưới đèn quầy, để khách thấy màu thật.
- Cho khách soi kính lúp và đặt hạt lên kính phân cực tại quầy; đây là màn trình diễn trung thực và thú vị hơn ngọn lửa.
- Giải thích vì sao không đốt: lửa làm hỏng đá thật và không phân biệt được đá với thuỷ tinh. Khách hiểu ra thường tin người bán hơn.
- Gửi giám định món giá trị cao và giữ phiếu đi kèm, để khách có căn cứ độc lập.
Cách làm này cũng bảo vệ chính người bán: một cửa hàng mô tả hàng đúng bản chất ít gặp khiếu nại hơn hẳn cửa hàng dựa vào lời khẳng định "đá thật một trăm phần trăm" kèm màn đốt thử.
Những mẹo khác cũng cần bỏ
Ngoài ba mẹo chính, còn nhiều cách thử truyền miệng khác. Phần lớn vô hại nhưng không cho thông tin đáng tin; vài cách thì gây hại.
- Nhỏ giấm, chanh, axit: axit tác dụng với các khoáng vật carbonate như calcite, malachite, rhodochrosite, làm mặt đá sủi bọt, rỗ và mất bóng vĩnh viễn. Đây là phép thử phá huỷ, dành cho phòng thí nghiệm trên mẫu không có giá trị.
- Chà cồn hay nước tẩy sơn móng: có thể làm hỏng lớp nhựa ổn định, sáp phủ và hoà tan một số chất nhuộm. Nếu cần kiểm nhuộm, để người có chuyên môn làm ở vị trí khuất.
- Gõ hai hạt vào nhau nghe tiếng: âm thanh phụ thuộc kích thước, hình dạng và cách gõ hơn là chất liệu; va đập còn làm mẻ cạnh lỗ khoan.
- Đá thật không bắt bụi, không dính tĩnh điện: mọi bề mặt nhẵn đều có thể dính bụi; nhựa dễ tích điện hơn nhưng phép thử không định lượng được.
- Chà lên giấy trắng xem ra màu: đá nhuộm tốt không ra màu, còn một số đá mềm thật lại để lại vệt bột khi chà mạnh, và vết chà làm mòn bề mặt.
- Nặng tay là thật: cảm giác nặng là ước lượng tỉ trọng rất thô; chỉ phân biệt được những chất liệu chênh nhau rất lớn.
Thay mẹo phá huỷ bằng phép thử nào
Với mỗi mẹo, có một phép không phá huỷ trả lời câu hỏi tương tự tốt hơn. Bảng dưới gợi ý cách thay thế.
| Mẹo truyền miệng | Câu hỏi thật sự muốn hỏi | Phép thay thế |
|---|---|---|
| Hơ bật lửa | Có phải nhựa không | Cảm giác lạnh có đối chứng, cân tay, tỉ trọng |
| Cạo dao | Đá có cứng như thạch anh không | Soi mép lỗ khoan và cạnh mài dưới kính lúp tìm vết mòn, mẻ |
| Thả nước | Đá nặng hay nhẹ | Đo tỉ trọng bằng cân thuỷ tĩnh |
| Nhỏ axit | Có phải đá carbonate không | Đưa phòng giám định |
| Chà cồn | Có nhuộm không | Soi đèn pin và kính lúp tìm màu dồn vết nứt |
| Gõ nghe tiếng | Đá hay thuỷ tinh | Kính phân cực với đá trong |
Các phép thay thế tốn thêm vài phút và vài món dụng cụ nhỏ, đổi lại món đồ không bị hỏng và kết luận có cơ sở hơn. Món đồ đã có giá trị đến mức bạn muốn đốt thử để chắc chắn, thì cũng đáng để đem đến phòng giám định.
Câu hỏi thường gặp
Người bán hơ lửa trước mặt chứng minh đá thật, có nên tin không?
Phép hơ lửa chỉ chứng minh món đồ không phải nhựa dễ cháy, không chứng minh là đá tự nhiên. Thuỷ tinh và đá tổng hợp cũng qua được. Hãy hỏi người bán tên khoáng vật, có xử lý gì không, và xin phép soi kính lúp hoặc cân thay vì dựa vào ngọn lửa.
Lỡ hơ lửa làm đá bị đen thì có cứu được không?
Nếu chỉ là muội từ ngọn lửa, lau bằng khăn mềm với nước ấm và chút xà phòng nhẹ thường sạch. Nếu đá đã đổi màu, nứt hoặc lớp phủ bị cháy, đó là hư hại vĩnh viễn. Không nên hơ thêm hay chà mạnh để sửa vì có thể làm tệ hơn.
Đá bị xước sau khi cạo thử có phải đá giả không?
Không. Nhiều đá thật có độ cứng thấp hơn dao thép như malachite, fluorite, một số loại ngọc lam. Vết xước chỉ cho biết đá mềm hơn dao. Đánh giá thật giả cần các phép khác như tỉ trọng, kính lúp.
Có phép thử độ cứng nào an toàn không?
Phòng thí nghiệm có bộ bút thử độ cứng, nhưng họ thử ở vị trí khuất trên mẫu thô hoặc không dùng phép này cho đá thành phẩm. Với vật phẩm đã mài, giới chuyên môn hầu như không thử độ cứng vì luôn để lại vết. Ở nhà, nên coi độ cứng là thông tin tra trong sách chứ không phải thứ để tự thử.
Mẹo nào trong số này có thể dùng được?
Phép thả nước gần như vô hại với đá cứng, không xốp, nhưng không cho thông tin. Cảm giác nặng tay có thể gợi ý khi chênh lệch rất lớn. Các mẹo đốt, cạo, nhỏ axit và chà dung môi thì nên bỏ hẳn vì rủi ro làm hỏng đá cao hơn nhiều so với thông tin chúng mang lại.