Phần lớn đá bán làm vật phẩm — thạch anh các màu, mã não, mắt hổ, obsidian, đá mặt trăng, lapis — không có phóng xạ đáng kể, mức đo được gần như không khác phông nền tự nhiên quanh bạn. Phóng xạ đáng lưu ý chỉ có ở một nhóm khoáng vật chứa urani hoặc thori, và ở vài sản phẩm "ion âm" trộn bột khoáng vật loại này.
Lời đồn chạy theo hai chiều trái ngược: có người sợ thạch anh khói "bị nhiễm xạ", có người lại khoe đá "phát bức xạ có lợi". Cả hai đều xuất phát từ việc nhập chung mọi thứ dưới chữ "bức xạ". Bài này tách các khái niệm, chỉ ra khoáng vật nào thật sự có phóng xạ, và nói rõ khi nào nên dùng máy đo hay hỏi cơ quan chuyên môn. Đá chiếu xạ để tạo màu là chủ đề riêng, chỉ được nhắc ngắn ở đây.
Phóng xạ, bức xạ, chiếu xạ: ba chữ hay bị trộn lẫn
Bức xạ là chữ rộng nhất: mọi dạng năng lượng truyền đi dưới dạng sóng hoặc hạt, từ ánh sáng, sóng radio, hồng ngoại cho tới tia X và tia gamma. Ánh nắng là bức xạ, cái lò sưởi cũng phát bức xạ. Trong đó chỉ một phần — tia X, gamma, hạt alpha, beta — đủ mạnh để ion hoá nguyên tử, gọi là bức xạ ion hoá, và đó mới là phần cần quan tâm về an toàn.
Phóng xạ là tính chất của một số hạt nhân nguyên tử không bền, như urani, thori, kali-40, tự phân rã và phát ra bức xạ ion hoá. Một khoáng vật "có phóng xạ" nghĩa là nó chứa đủ nhiều các nguyên tố này.
Chiếu xạ là việc đưa vật liệu vào chùm tia gamma, chùm electron hay lò phản ứng để tạo màu. Thạch anh khói, topaz xanh nhiều khi được làm màu theo cách này. Phần lớn đá chiếu xạ bằng tia gamma hoặc electron không trở thành vật phóng xạ; riêng đá chiếu bằng neutron trong lò phản ứng phải được giữ lại cho tới khi phóng xạ cảm ứng giảm xuống dưới ngưỡng cho phép, và việc này do cơ quan quản lý của từng nước kiểm soát.
Giữ ba chữ này tách bạch, bạn sẽ đọc lời giới thiệu đá chính xác hơn rất nhiều.
Phông nền: bạn vốn đã sống giữa phóng xạ tự nhiên
Mọi người trên Trái Đất đều nhận một liều bức xạ tự nhiên mỗi ngày: từ tia vũ trụ, từ urani, thori, kali có sẵn trong đất đá và vật liệu xây dựng, từ khí radon thoát ra từ nền đất, và cả từ kali-40 trong chính cơ thể và thức ăn. Chuối, khoai tây, hạt điều đều chứa kali, nên đều có chút kali-40. Đá granite ốp bếp, gạch nung, xi măng có lượng phóng xạ tự nhiên khác nhau tuỳ mỏ nguyên liệu.
Mức phông nền thay đổi theo vùng, theo độ cao, theo loại đất đá dưới chân. Đây là lý do một lời khẳng định như "viên đá này có phóng xạ" là vô nghĩa nếu không đi kèm câu hỏi: cao hơn phông nền bao nhiêu? Một chiếc máy đo cầm tay thường xuyên kêu lách tách ngay cả khi không có viên đá nào gần đó.
Thạch anh là SiO₂ gần như tinh khiết, chứa rất ít urani, thori. Mã não, chalcedony, obsidian, mắt hổ, đá mặt trăng, labradorite, lapis cũng vậy ở mức dùng làm trang sức. Đặt máy đo sát các đá này, con số thường nằm trong dao động của phông nền.
Khoáng vật nào thật sự có phóng xạ đáng kể
Những khoáng vật dưới đây được sách khoáng vật học ghi là có phóng xạ do chứa urani hoặc thori. Một số có màu đẹp và đôi khi xuất hiện ở chợ mẫu khoáng vật, nhưng hiếm khi được bán như vật phẩm đeo người.
| Khoáng vật | Nguyên tố gây phóng xạ | Có thể gặp ở đâu |
|---|---|---|
| Uraninit (pitchblende) | Urani | Mẫu khoáng vật sưu tầm, hiếm khi là trang sức |
| Autunit, torbernit | Urani | Mẫu tinh thể xanh vàng, xanh lục đẹp mắt; dễ vỡ vụn |
| Monazit | Thori, đất hiếm | Cát sa khoáng ven biển; bột của nó từng bị trộn vào sản phẩm "ion âm" |
| Thorit, thorianit | Thori | Mẫu sưu tầm |
| Zircon (một số viên) | Vết urani, thori | Đá quý; đa số viên trang sức có mức rất thấp |
| Granite, pegmatite chứa nhiều fenspat kali | Kali-40, vết urani, thori | Đá ốp, đá xây; mức thường thấp, tuỳ mỏ |
Điểm chung: các khoáng vật có phóng xạ rõ rệt chủ yếu nằm trong giới sưu tầm mẫu khoáng vật, không phải trên kệ vòng hạt. Rủi ro lớn hơn nằm ở sản phẩm pha trộn bột khoáng vật không ghi thành phần, đề cập ở mục sau.
Ba lời đồn phổ biến và điều thật sự đúng
"Thạch anh khói bị nhiễm phóng xạ." Màu khói của thạch anh đến từ tâm màu liên quan tới nhôm, hình thành khi đá chịu bức xạ tự nhiên từ đất đá xung quanh qua thời gian rất dài, hoặc khi được chiếu gamma nhân tạo. Bức xạ đi qua để lại tâm màu, nhưng không biến thạch anh thành vật phóng xạ. Một viên thạch anh khói cầm trên tay không phát phóng xạ đáng kể.
"Đá có phóng xạ nhẹ thì tốt cho sức khoẻ." Đây là lời quảng cáo cũ, từng rộ lên đầu thế kỷ XX với nước uống pha radi và kem bôi có thori, và đã để lại hậu quả sức khoẻ nghiêm trọng cho người dùng. Hiện nay không cơ quan y tế nào khuyên tiếp xúc thêm với nguồn phóng xạ để "bồi bổ". Nguyên tắc an toàn bức xạ là giữ liều thấp nhất có thể.
"Đá nào lên màu đẹp là do phóng xạ, nên tránh." Phần lớn màu đá đến từ nguyên tố như sắt, đồng, crôm, mangan, hoặc từ bao thể, hoặc từ hiệu ứng quang học. Màu đẹp không nói gì về phóng xạ. Không có cách nhìn bằng mắt để biết một viên đá có phóng xạ hay không; chỉ máy đo mới trả lời được.
Vòng “ion âm”, đá “năng lượng”: chỗ cần cẩn thận thật
Nếu có chỗ cần lo về phóng xạ trong thế giới vật phẩm, đó không phải chuỗi thạch anh mà là các sản phẩm quảng cáo "phát ion âm", "phát tia hồng ngoại xa", "đá năng lượng sinh học" không ghi rõ thành phần: vòng tay, mặt dây, gối, mặt nạ ngủ, miếng lót. Một số sản phẩm loại này đã được các cơ quan an toàn bức xạ ở châu Âu và châu Á đo và phát hiện có trộn bột khoáng vật chứa thori hoặc urani, vì chính phóng xạ làm không khí quanh nó bị ion hoá — đó là "ion âm" được quảng cáo.
Liều từ một chiếc vòng như thế thường không lớn, nhưng nó tiếp xúc sát da hằng ngày, nhiều giờ liền, và không mang lại lợi ích nào. Cơ quan quản lý ở một số nước đã khuyên người dân không dùng, và cất riêng hoặc nộp lại theo hướng dẫn chứ không tự vứt vào rác.
Dấu hiệu nên dè chừng: sản phẩm khoe "ion âm" hoặc "bức xạ có lợi" như công dụng chính; không ghi khoáng vật cụ thể, chỉ ghi "đá núi lửa", "khoáng chất tự nhiên", "đá năng lượng"; bề mặt là lớp gốm hay bột ép chứ không phải đá nguyên khối. Gặp loại này, cách an toàn nhất là không mua.
Rủi ro thật nằm ở bụi, không nằm ở việc cầm đá
Với những khoáng vật thật sự có phóng xạ, cách tiếp xúc quan trọng hơn bản thân viên đá. Urani, thori và các sản phẩm phân rã của chúng phát nhiều hạt alpha. Hạt alpha không đi xuyên được tờ giấy hay lớp da chết ngoài cùng, nên cầm một mẫu khoáng vật trên tay rồi rửa tay không gây hại đáng kể. Nhưng khi bụi của khoáng vật ấy lọt vào phổi hoặc theo thức ăn vào dạ dày, nguồn phát alpha nằm ngay sát mô sống, và đó mới là nguy cơ được các tài liệu an toàn bức xạ nhấn mạnh.
Vì vậy nguyên tắc với mẫu khoáng vật có phóng xạ rất đơn giản: không mài, không cưa, không đập vụn, không để trẻ nhỏ cầm cho vào miệng, rửa tay sau khi cầm, cất trong hộp kín. Các mẫu dễ vỡ vụn như autunit, torbernit càng cần cẩn thận vì chúng tự rơi bụi theo thời gian.
Điều đáng nói là ngay cả với đá không có phóng xạ, bụi mài vẫn là mối nguy thật. Bụi thạch anh mịn hít vào lâu ngày gây bệnh bụi phổi silic, căn bệnh nghề nghiệp của thợ mài, thợ cắt đá. Người thợ chuyên nghiệp mài ướt và đeo khẩu trang lọc bụi chuyên dụng vì lẽ đó. Nếu bạn định thử mài đá ở nhà, đây là điều cần biết trước tiên — quan trọng hơn mọi lời đồn về phóng xạ của thạch anh.
Muốn kiểm một viên đá hay một món đồ, làm thế nào
Với đá trang sức thông thường, bạn không cần kiểm. Nếu bạn có mẫu khoáng vật sưu tầm không rõ nguồn hoặc một sản phẩm "ion âm", có thể làm như sau:
- Ghi lại tên khoáng vật mà người bán cung cấp, rồi tra xem có thuộc nhóm chứa urani, thori không. Đây là bước rẻ nhất và loại trừ được phần lớn trường hợp.
- Nếu mượn được máy đo phóng xạ cầm tay, đo phông nền trước ở chỗ xa món đồ vài mét trong vài phút, ghi lại số trung bình.
- Đặt máy sát món đồ, đo cùng thời gian. Chỉ khi số đo cao rõ và ổn định so với phông nền mới đáng lưu tâm; con số nhảy lên xuống vài đơn vị là dao động bình thường.
- Máy đo giá rẻ có độ chính xác hạn chế và nhiều máy chỉ nhạy với gamma, bỏ sót alpha. Số đo của nó là để sàng lọc, không phải để kết luận.
- Nếu số đo cao rõ, để món đồ xa chỗ ngủ, chỗ trẻ chơi, rửa tay sau khi cầm, không mài, không đập vụn. Liên hệ cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân của nhà nước để được hướng dẫn, không tự xử lý.
Người sưu tầm mẫu khoáng vật có phóng xạ thường cất trong hộp kín, để ở nơi thoáng khí, dán nhãn rõ, không cất trong phòng ngủ. Đó là thói quen nghề nên học nếu bạn đi theo thú chơi khoáng vật.
Câu hỏi thường gặp
Đeo vòng thạch anh lâu năm có bị nhiễm phóng xạ không?
Không. Thạch anh hầu như không chứa nguyên tố phóng xạ, và đeo đá không làm cơ thể "nhiễm" phóng xạ. Mức đo sát vòng thạch anh thường nằm trong dao động của phông nền tự nhiên mà mọi người vẫn tiếp xúc hằng ngày.
Đá chiếu xạ để tạo màu có còn phóng xạ không?
Phần lớn đá chiếu bằng tia gamma hoặc chùm electron không trở thành vật phóng xạ. Đá chiếu bằng neutron trong lò phản ứng, như một số topaz xanh, có thể có phóng xạ cảm ứng một thời gian và phải được lưu giữ, kiểm tra trước khi bán theo quy định của từng nước.
Máy đo phóng xạ mua trên mạng có tin được không?
Dùng để sàng lọc sơ bộ thì được, nhưng độ chính xác hạn chế, nhiều máy không đo được hạt alpha và có thể hiển thị sai đơn vị. Luôn so với phông nền đo tại chỗ. Khi có nghi ngờ thật, cần cơ quan hoặc phòng thí nghiệm chuyên môn đo bằng thiết bị đã hiệu chuẩn.
Đá granite ốp bếp có nguy hiểm không?
Phần lớn đá granite ốp bếp có mức phóng xạ thấp, đóng góp rất nhỏ vào liều hằng năm so với radon từ nền đất và các nguồn tự nhiên khác. Mức cụ thể tuỳ mỏ. Thông gió tốt trong nhà là biện pháp chung có lợi hơn nhiều so với lo về mặt bếp.
Có nên cho trẻ nhỏ chơi với mẫu khoáng vật không?
Với đá phổ thông như thạch anh, mã não thì không có vấn đề phóng xạ, chỉ cần coi chừng trẻ nuốt hạt nhỏ hay bị mảnh vỡ cứa tay. Mẫu khoáng vật lạ không rõ tên, mẫu xanh vàng óng dễ vỡ vụn, sản phẩm "ion âm" thì nên để xa tầm tay trẻ.
Đá phát sáng trong đêm có phải do phóng xạ không?
Hầu hết không. Đá dạ quang bán phổ biến là vật liệu nhân tạo hấp thụ ánh sáng rồi phát lại từ từ, không cần phóng xạ. Một số khoáng vật phát huỳnh quang dưới đèn tia cực tím cũng không liên quan tới phóng xạ. Sơn dạ quang chứa radi chỉ có trên đồng hồ, dụng cụ cũ.