Đọc phiếu giám định đá theo ba lớp: dòng kết luận cho biết vật liệu là gì và nguồn gốc tự nhiên hay tổng hợp, dòng ghi chú cho biết có xử lý hay không, còn các ô chỉ số cho biết kết luận dựa trên những phép đo nào. Ngoài ra, phần mô tả như khối lượng, kích thước, ảnh dùng để xác minh tờ phiếu thuộc về đúng món đồ bạn đang cầm.
Ngôn ngữ trên phiếu ngắn gọn và chính xác, mỗi chữ đều có nghĩa riêng. Một chữ "tổng hợp" khác hẳn chữ "mô phỏng", và câu "không phát hiện dấu hiệu xử lý" không giống câu "chưa xử lý". Bài giải thích từng phần, các thuật ngữ hay gặp, và cách kiểm phiếu có đáng tin hay không.
Một phiếu giám định thường có những phần nào
Mỗi phòng giám định có mẫu phiếu riêng, nhưng phần lớn đều có các nhóm thông tin dưới đây, sắp xếp khác nhau.
- Thông tin phiếu: số phiếu hoặc mã tra cứu, ngày cấp, tên và dấu của phòng giám định, chữ ký người chịu trách nhiệm.
- Mô tả mẫu: hình dạng, kiểu mài, màu, độ trong, khối lượng, kích thước; với chuỗi hạt là số hạt, cỡ hạt, chiều dài.
- Ảnh mẫu: ảnh chụp món đồ, dùng để đối chiếu.
- Kết quả đo: chiết suất, quang tính, tỉ trọng, phát quang, quang phổ, quan sát dưới kính hiển vi; không phải phiếu nào cũng ghi đủ.
- Kết luận: tên vật liệu, kèm chữ chỉ nguồn gốc như tự nhiên hay tổng hợp.
- Ghi chú: thông tin về xử lý, giới hạn của phép kiểm, phạm vi áp dụng như "kết quả cho các hạt được kiểm".
Đọc từ kết luận và ghi chú trước, sau đó xuống phần đo để hiểu căn cứ, cuối cùng mới đối chiếu mô tả và ảnh với món đồ. Thứ tự này giúp bạn nắm điều quan trọng nhất trước khi sa vào các con số.
Các thuật ngữ về bản chất vật liệu
Đây là những chữ quan trọng nhất trên phiếu. Cách dùng từ có thể khác nhau đôi chút giữa các phòng, nên khi không rõ, hỏi lại chính nơi đã cấp phiếu.
| Thuật ngữ | Nghĩa | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tự nhiên | Hình thành trong tự nhiên, không do con người tạo ra | Thạch anh tím tự nhiên |
| Tổng hợp | Do con người tạo ra, có cùng thành phần và cấu trúc với khoáng vật tự nhiên tương ứng | Thạch anh tổng hợp nuôi thuỷ nhiệt |
| Nhân tạo | Do con người tạo ra, không có khoáng vật tự nhiên tương ứng hoặc khác về thành phần | Một số loại đá nhân tạo dùng làm trang sức |
| Mô phỏng, giả | Vật liệu bắt chước vẻ ngoài của đá khác | Thuỷ tinh mô phỏng thạch anh |
| Ép, tái tạo | Làm từ mảnh vụn hoặc bột của đá trộn chất kết dính, nén thành khối | Ngọc lam ép |
| Ghép | Hai hay nhiều phần dán lại với nhau | Opal ghép lớp mỏng trên nền đen |
Hai chữ hay bị hiểu lầm nhất là "tổng hợp" và "giả". Đá tổng hợp là đá thật về mặt khoáng vật, chỉ khác nguồn gốc; còn "giả" hay "mô phỏng" là vật liệu khác hẳn. Một chuỗi thạch anh tổng hợp và một chuỗi thuỷ tinh đều không phải thạch anh tự nhiên, nhưng là hai loại hàng khác nhau, và người mua đáng được biết chính xác mình có loại nào.
Đọc dòng xử lý cho đúng
"Đã nhuộm", "đã tẩm", "đã ổn định". Phòng giám định đã phát hiện bằng chứng của kiểu xử lý đó. Đá vẫn là khoáng vật được nêu, nhưng màu hoặc độ bền đã được con người can thiệp.
"Không phát hiện dấu hiệu xử lý". Câu này có nghĩa là với các phép đã làm, không thấy bằng chứng xử lý. Nó không khẳng định đá chưa từng qua xử lý, vì có kiểu xử lý không để lại dấu vết đo được.
"Có dấu hiệu nung" hoặc "màu có thể do nung". Mức chắc chắn thấp hơn. Với citrine, phòng giám định thường khó kết luận màu vàng có do nung thạch anh tím hay không, nên có thể dùng câu thận trọng hoặc để trống.
"Phủ màu", "phủ bề mặt". Màu nằm ở lớp mỏng trên mặt, không phải trong thân đá. Lớp phủ có thể mòn theo thời gian sử dụng.
Không có dòng xử lý nào. Hỏi lại phòng giám định: gói kiểm có bao gồm đánh giá xử lý không. Một số gói cơ bản chỉ xác định tên vật liệu, nên sự vắng mặt của dòng xử lý không có nghĩa là đá chưa xử lý.
Các ô chỉ số: dùng để đối chiếu, không chỉ để đọc qua
Phần kết quả đo cho bạn biết kết luận dựa vào đâu, và cũng là cách tự kiểm tra tính hợp lý của phiếu. Nếu phiếu kết luận thạch anh, chiết suất phải quanh 1,544 đến 1,553, quang tính là lưỡng khúc xạ, tỉ trọng quanh 2,65. Nếu phiếu ghi kết luận một khoáng vật mà các chỉ số lại khác hẳn sách, đó là chỗ cần hỏi lại.
Với đá đục như malachite, lapis, chiết suất thường chỉ đọc được một giá trị gần đúng hoặc không đo được; phiếu có thể ghi tỉ trọng, phản ứng UV và kết quả quang phổ thay vào. Với chuỗi hạt chưa tháo, tỉ trọng có thể bị bỏ trống vì không đo được chính xác.
Những dòng như "quan sát dưới kính hiển vi: bao thể tự nhiên" hay "phổ hồng ngoại: phát hiện polymer" là bằng chứng trực tiếp cho kết luận. Đọc chúng giúp bạn hiểu vì sao phòng giám định đi tới câu trả lời, và cũng giúp trao đổi với người bán bằng thông tin cụ thể thay vì chỉ nói "phiếu ghi vậy".
Kiểm tra tờ phiếu có đúng là của món đồ trong tay
Phiếu chỉ có giá trị khi gắn đúng với món đồ. Các bước sau giúp bạn xác minh, đặc biệt khi mua món đồ đã kèm sẵn phiếu.
- Tra mã phiếu trên trang tra cứu chính thức của phòng giám định, tự gõ tên phòng giám định để tìm trang, không bấm vào đường dẫn do người bán gửi.
- So thông tin tra cứu với thông tin in trên phiếu: số phiếu, ngày, kết luận, ảnh.
- Cân món đồ và so với khối lượng trên phiếu; chênh lệch lớn hơn sai số cân là dấu hiệu bất thường.
- Đo kích thước, so hình dạng, màu và các dấu hiệu dễ thấy như vết mẻ, bao thể lớn với ảnh trên phiếu.
- Với chuỗi hạt, đếm số hạt, so cỡ hạt và chiều dài.
- Nếu phiếu kèm niêm phong, kiểm niêm phong còn nguyên trước khi mở.
Nếu bất kỳ bước nào không khớp, đừng vội kết luận người bán gian dối, nhưng hãy yêu cầu giải thích, và nếu món đồ có giá trị, cân nhắc giám định lại tại một nơi độc lập.
Phiếu của chuỗi hạt và đồ gắn kim loại
Chuỗi hạt là trường hợp đặc biệt. Kiểm từng hạt tốn kém, nên nhiều phòng chỉ kiểm một số hạt đại diện và ghi rõ trong phần ghi chú, ví dụ "kết quả áp dụng cho các hạt được kiểm". Khi đọc phiếu chuỗi hạt, tìm câu này trước. Nếu có, phiếu không bảo đảm rằng mọi hạt trong chuỗi đều cùng chất liệu.
Chuỗi pha trộn không hiếm: vài hạt thuỷ tinh hoặc đá nhuộm lẫn vào chuỗi đá tự nhiên, đôi khi do thay hạt vỡ. Nếu chuỗi có hạt khác màu, khác ánh, hãy nhờ kiểm những hạt đó.
Với đá gắn trong khung kim loại, một số phép đo bị hạn chế: không cân được riêng đá, khó đo tỉ trọng, ánh sáng xuyên bị khung che. Phiếu có thể ghi khối lượng tổng của món đồ hoặc ghi "đo khi gắn khung". Hiểu điều này giúp bạn không ngạc nhiên khi phiếu thiếu một số chỉ số so với phiếu của đá rời.
Ví dụ giả định: đọc hai phiếu cho hai chuỗi hạt xanh
Ví dụ giả định: hai chuỗi hạt xanh ngọc trông gần giống nhau, cùng được bán với tên "ngọc lam". Phiếu thứ nhất kết luận: ngọc lam tự nhiên; ghi chú: đã ổn định bằng polymer; phần đo có tỉ trọng hơi thấp hơn khoảng thường gặp và phổ hồng ngoại phát hiện polymer. Phiếu thứ hai kết luận: magnesite; ghi chú: đã nhuộm; ngoài ra ghi rõ kết quả áp dụng cho năm hạt được kiểm.
Đọc phiếu thứ nhất: đá đúng là ngọc lam, nhưng đã được tẩm nhựa để chắc hơn và giữ màu, một kiểu xử lý rất phổ biến với ngọc lam. Chuỗi này nên được bán với chữ "ổn định" đi kèm. Tỉ trọng thấp và phổ hồng ngoại là hai căn cứ khớp với nhau, cho thấy kết luận có cơ sở.
Đọc phiếu thứ hai: đây không phải ngọc lam mà là một khoáng vật màu trắng được nhuộm xanh để mô phỏng ngọc lam. Nó vẫn là khoáng vật tự nhiên, nhưng gọi là ngọc lam là sai tên. Dòng "năm hạt được kiểm" nhắc rằng nếu chuỗi có hạt khác màu, khác ánh, những hạt đó chưa được bảo đảm. Hai tờ phiếu, hai câu chuyện khác hẳn, dù hai chuỗi đặt cạnh nhau gần như không phân biệt được bằng mắt.
Những điều phiếu giám định không nói
Hiểu phần im lặng của tờ phiếu cũng quan trọng như hiểu phần được viết ra.
- Giá trị tiền: phiếu giám định không phải chứng thư định giá.
- Chất lượng thẩm mỹ: phiếu cho đá phong thủy thường không chấm điểm màu hay độ đẹp; đó là chuyện thị hiếu.
- Xuất xứ mỏ: hầu như không có, trừ khi có phân tích chuyên sâu và phòng giám định có cơ sở dữ liệu đủ tin cậy.
- Công dụng, năng lượng, hợp mệnh: không nằm trong phạm vi khoa học; tờ giấy nào ghi những điều này không phải phiếu giám định khoa học.
- Tình trạng sau ngày cấp: phiếu phản ánh món đồ tại thời điểm kiểm; nếu sau đó món đồ bị sửa, thay hạt hay xử lý thêm, phiếu không còn mô tả đúng.
Khi giữ món đồ cùng tờ phiếu, cất phiếu ở nơi khô ráo, chụp lại một bản lưu, và ghi chú mọi lần sửa chữa sau đó. Nếu muốn tìm thêm vật phẩm có mô tả chất liệu rõ ràng để tham khảo, bạn có thể xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Phiếu ghi "chalcedony" trong khi người bán gọi là "ngọc tủy", vậy có sai không?
Không sai. "Ngọc tủy" là một tên gọi thương mại của chalcedony trong tiếng Việt, còn phiếu dùng tên khoáng vật học. Điều cần quan tâm là dòng ghi chú có nhắc đến nhuộm hay xử lý hay không, vì chalcedony rất dễ nhận màu nhuộm.
Phiếu bằng tiếng Anh có những chữ nào cần chú ý?
Các chữ hay gặp là natural (tự nhiên), synthetic (tổng hợp), imitation hoặc simulant (mô phỏng), dyed (nhuộm), impregnated hoặc stabilized (tẩm, ổn định), coated (phủ), reconstituted (ép, tái tạo), assembled (ghép) và no indications of treatment (không phát hiện dấu hiệu xử lý).
Phiếu không có ảnh thì có đáng tin không?
Phiếu không ảnh khó đối chiếu với món đồ hơn, nhất là khi món đồ đổi chủ. Nếu phiếu có mã tra cứu và hồ sơ trên hệ thống của phòng giám định có ảnh, vẫn có thể xác minh. Nếu không có cả hai, giá trị chứng minh của phiếu giảm đi đáng kể.
Hai phòng giám định cho hai kết luận khác nhau thì tin bên nào?
Đọc kỹ cả hai phiếu: các phép đo đã làm, chỉ số ghi được, câu chữ về mức độ chắc chắn. Khác biệt thường nằm ở câu hỏi khó như xử lý hay nguồn gốc. Có thể hỏi trực tiếp từng nơi về căn cứ, hoặc gửi một nơi thứ ba có thiết bị chuyên sâu hơn.
Phiếu có hết hạn không?
Phiếu mô tả món đồ tại thời điểm kiểm nên không có hạn dùng theo nghĩa thông thường. Tuy nhiên, nếu món đồ đã qua sửa chữa hay xử lý thêm, hoặc kỹ thuật phát hiện xử lý mới ra đời, người mua sau có thể muốn kiểm lại.
Có nên tin giấy kèm theo hàng ghi "đá tự nhiên một trăm phần trăm" không?
Giấy kèm theo hàng do cửa hàng tự in là cam kết của người bán, có giá trị khi cần đổi trả, nhưng không phải kết quả giám định độc lập. Hãy xem trên giấy có tên phòng giám định, mã tra cứu và các chỉ số đo hay không, rồi tra cứu để xác minh.