Thạch anh không hút và không chặn sóng điện thoại, wifi hay "bức xạ máy tính". Với sóng vô tuyến, thạch anh gần như trong suốt: sóng đi xuyên qua nó gần nguyên vẹn, giống như ánh sáng đi qua tấm kính. Nếu một cây thạch anh đặt cạnh bàn làm việc thật sự hút được sóng, chiếc điện thoại bên cạnh sẽ mất vạch sóng — điều không xảy ra.
Lời khuyên "đặt cây thạch anh cạnh máy tính để hút bức xạ" rất phổ biến, và người làm văn phòng hay nhận nó như món quà. Đặt một cây đá đẹp trên bàn không hại gì. Nhưng nếu bạn thật sự lo về sóng điện từ, cần hiểu sóng ấy là gì, vật liệu nào tương tác được với nó, và mức độ rủi ro theo hiểu biết khoa học hiện nay. Bài này đi qua từng phần.
Máy tính, điện thoại thật ra phát ra gì
Điện thoại di động liên lạc với trạm phát sóng bằng sóng vô tuyến, tần số khoảng vài trăm megahertz đến vài gigahertz tuỳ mạng và băng tần. Wifi trong nhà dùng các dải quanh 2,4 và 5 gigahertz. Bluetooth của tai nghe cũng ở quanh 2,4 gigahertz. Laptop phát sóng wifi, bluetooth; màn hình phát ánh sáng nhìn thấy; bo mạch, bộ sạc phát ra trường điện từ yếu ở tần số thấp.
Tất cả những thứ này thuộc nhóm bức xạ không ion hoá: năng lượng mỗi lượng tử quá nhỏ để bứt electron khỏi nguyên tử hay bẻ gãy liên kết trong ADN. Tác động sinh học đã được xác lập rõ của sóng vô tuyến ở cường độ cao là làm nóng mô — nguyên lý của lò vi sóng. Các giới hạn phơi nhiễm quốc tế được đặt thấp hơn nhiều so với mức gây nóng đáng kể.
Còn "bức xạ máy tính" theo nghĩa đáng lo mà nhiều người nhớ là từ thời màn hình ống tia âm cực (CRT) to, nặng. Loại màn hình ấy có phát một lượng tia X rất nhỏ từ bên trong, và kính màn hình được pha chì để chặn lại. Màn hình phẳng LCD, LED hiện nay không dùng chùm electron tăng tốc nên không có nguồn tia X đó.
Vì sao sóng đi xuyên qua thạch anh
Một vật liệu chặn được sóng điện từ khi nó phản xạ hoặc hấp thụ sóng. Với sóng vô tuyến, vật liệu phản xạ tốt nhất là kim loại: electron tự do trong kim loại dao động theo sóng và phát ngược lại, nên sóng bị dội ra. Vật liệu hấp thụ thì thường chứa nước hoặc có độ dẫn điện vừa phải, biến năng lượng sóng thành nhiệt — cơ thể người, thực phẩm, bê tông ẩm.
Thạch anh thuộc loại khác: nó là chất điện môi cách điện tốt, không có electron tự do và không chứa nước. Sóng vô tuyến đi qua nó chỉ bị chậm lại và lệch hướng một chút, gần như không mất năng lượng. Chính vì tổn hao rất thấp mà thạch anh nung chảy được dùng trong kỹ thuật làm cửa sổ cho sóng viba, vỏ bọc ăng-ten trên máy bay và tên lửa — những chỗ cần sóng đi qua chứ không bị chặn.
Thêm vào đó là chuyện kích thước. Sóng điện thoại và wifi có bước sóng từ vài centimét đến vài chục centimét. Một cây thạch anh cao mười centimét đặt góc bàn chỉ chiếm một phần rất nhỏ không gian quanh chiếc laptop; sóng đi vòng qua nó dễ dàng, kể cả nếu giả sử nó có chặn được.
Vật liệu nào chặn được sóng điện thoại
Bảng dưới so sánh vài vật liệu quen thuộc với sóng vô tuyến. Bạn có thể tự kiểm phần lớn các dòng này bằng chính điện thoại của mình.
| Vật liệu | Tương tác với sóng vô tuyến | Ví dụ đời sống |
|---|---|---|
| Kim loại liền khối, lưới kim loại mắt nhỏ | Phản xạ mạnh, chặn gần hết | Điện thoại mất sóng trong thang máy; lưới ở cửa lò vi sóng |
| Nước, cơ thể người | Hấp thụ một phần, biến thành nhiệt | Cầm máy che ăng-ten làm sóng yếu đi |
| Bê tông cốt thép, tường dày | Suy giảm đáng kể | Wifi yếu khi qua nhiều phòng |
| Kính thường | Cho qua gần hết | Điện thoại dùng bình thường bên cửa sổ |
| Thạch anh, mã não, đá bán quý | Cho qua gần hết | Đặt điện thoại cạnh hoặc trên cụm thạch anh vẫn đủ sóng |
| Kính phủ lớp kim loại mỏng | Có thể chặn đáng kể | Một số toà nhà dán kính cách nhiệt bị yếu sóng |
Thử nhanh tại nhà: đặt điện thoại lên giữa cụm thạch anh hoặc úp chiếc bát thạch anh lên nó, gọi thử — cuộc gọi vẫn vào. Bọc điện thoại trong vài lớp giấy bạc nhôm kín, gọi thử — thường sẽ không liên lạc được. Đó là khác biệt giữa vật cách điện và vật dẫn điện.
Thạch anh trong chính chiếc điện thoại của bạn
Có một sự thật thú vị ít người để ý: bên trong chiếc điện thoại đang nằm cạnh cây thạch anh trên bàn bạn đã có thạch anh rồi. Trên bo mạch của điện thoại, laptop, router đều có những bộ dao động thạch anh nhỏ cỡ hạt gạo. Chúng là những miếng thạch anh nuôi được cắt theo hướng chính xác, rung đều nhờ hiệu ứng áp điện, cung cấp nhịp chuẩn để bộ vi xử lý chạy và để máy phát, máy thu khoá đúng tần số sóng.
Nói cách khác, thạch anh không chống lại sóng điện thoại; nó là một trong những thành phần giúp điện thoại phát sóng đúng kênh. Không có tinh thể thạch anh hoặc linh kiện làm cùng nhiệm vụ, chiếc máy không giữ được tần số ổn định và không liên lạc được với trạm.
Chi tiết này cho thấy rõ cách một hiện tượng có thật bị kể sai hướng. Thạch anh đúng là có quan hệ mật thiết với sóng vô tuyến, nhưng quan hệ ấy là giữ nhịp cho máy phát, chỉ xảy ra khi miếng tinh thể được cắt, gắn điện cực và nối vào mạch. Một cụm đá tự nhiên trên bàn không làm được việc đó, và cũng không làm được điều ngược lại là hút sóng đi.
Shungite, miếng dán chống sóng và những món “chống 5G”
Shungite là gì. Shungite là một loại đá đen giàu carbon, khai thác chủ yếu ở vùng Karelia của Nga. Vì có carbon nên nó dẫn điện ở mức nhất định, khác với thạch anh. Đây là lý do nó được quảng cáo "chống sóng điện thoại, chống 5G".
Dẫn điện chưa đủ để che chắn. Muốn che chắn sóng, vật dẫn phải bao kín thiết bị hoặc người, như một chiếc lồng. Một viên shungite, một tấm dán nhỏ trên lưng điện thoại hay một kim tự tháp đặt cạnh router không bao quanh gì cả; sóng đi vòng qua. Nếu nó che được thật, chiếc điện thoại sẽ phải phát mạnh hơn để giữ liên lạc.
Miếng dán "chống bức xạ" từng bị cảnh báo. Cơ quan bảo vệ người tiêu dùng ở Mỹ từng cảnh báo rằng các miếng dán chắn sóng điện thoại không có tác dụng như quảng cáo, và nếu có che phần ăng-ten thì còn làm máy phát mạnh hơn. Nguyên lý đó áp dụng y như vậy cho đá dán hay đá đặt cạnh.
Điều có thật. Shungite là một loại đá lạ và đáng quan tâm về mặt địa chất, với lịch sử hình thành còn được tranh luận. Bạn có thể quý nó vì điều đó, không cần gán cho nó vai trò lá chắn.
Rủi ro của sóng điện thoại: khoa học hiện biết gì
Nỗi lo về sóng điện thoại không vô cớ, và giới khoa học đã nghiên cứu nó nhiều thập kỷ. Năm 2011, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế thuộc Tổ chức Y tế Thế giới xếp trường điện từ tần số vô tuyến vào nhóm 2B — "có thể gây ung thư ở người" — dựa trên bằng chứng còn hạn chế. Nhóm này cũng bao gồm nhiều thứ mà mức bằng chứng chưa đủ để kết luận, và việc xếp loại không cho biết mức độ nguy cơ lớn hay nhỏ.
Từ đó tới nay, các nghiên cứu lớn và các tổng quan của những tổ chức y tế chưa xác lập được mối liên hệ nhân quả giữa việc dùng điện thoại ở mức phơi nhiễm thông thường với bệnh tật. Các cơ quan quản lý tiếp tục theo dõi, và các giới hạn phơi nhiễm vẫn được áp dụng cho thiết bị bán ra.
Nếu bạn muốn giảm phơi nhiễm vì thận trọng, có những cách có tác dụng thật, dựa đúng vào vật lý: dùng tai nghe có dây hoặc loa ngoài khi gọi lâu; không để điện thoại sát người khi ngủ; hạn chế gọi lúc sóng yếu vì khi đó máy phát mạnh hơn; đặt router wifi ở chỗ thoáng chứ không sát đầu giường. Cường độ sóng giảm rất nhanh theo khoảng cách — đó là "lá chắn" hiệu quả nhất và miễn phí.
Đặt cây thạch anh trên bàn làm việc: nên lưu ý gì
Nếu bạn thích có một cây đá trên bàn — vì đẹp, vì là quà, vì thấy dễ chịu khi nhìn — vài lưu ý thực tế sau giúp nó không thành rắc rối:
- Cụm thạch anh có đầu nhọn và cạnh sắc; đặt xa mép bàn, xa chỗ tay hay với, nhất là bàn có trẻ nhỏ.
- Quả cầu thạch anh trong suốt không đặt ở nơi nắng chiếu tới: nó hội tụ ánh sáng như thấu kính và có thể làm cháy xém giấy, vải.
- Cụm thạch anh tím, thạch anh khói đặt cạnh cửa sổ nắng có thể phai màu dần.
- Bụi bám kẽ cụm đá khó lau; dùng chổi mềm hoặc bóng thổi bụi, không xịt nước vào laptop bên cạnh.
- Không đặt đá nặng lên trên laptop, bàn phím hay dây sạc.
- Nếu được tặng vì "hút bức xạ", bạn có thể nhận như một lời quan tâm — và tự giữ thói quen để máy xa người, nghỉ mắt sau mỗi giờ làm việc.
Mỏi mắt, khô mắt, đau cổ vai gáy là những vấn đề thật của người ngồi máy tính lâu, và chúng đến từ tư thế, khoảng cách nhìn, thời gian nhìn màn hình — không phải từ "bức xạ". Một cây đá đẹp nhắc bạn nhìn ra xa vài giây cũng là một công dụng không tồi.
Câu hỏi thường gặp
Cây thạch anh đặt cạnh router wifi có làm sóng yếu đi không?
Hầu như không. Thạch anh là chất điện môi tổn hao thấp, sóng wifi đi qua nó gần nguyên vẹn, và một cây đá nhỏ chỉ chiếm phần không gian rất nhỏ quanh router. Router đặt cao, thoáng, xa kim loại và tường dày mới là điều ảnh hưởng tới sóng.
Đá có kim loại như pyrite, hematite có chặn sóng không?
Pyrite và hematite có tính dẫn điện nhất định, nhưng một viên nhỏ hay chuỗi hạt không bao kín thiết bị nên sóng vẫn đi vòng qua. Để chặn sóng cần vật dẫn bao quanh như một chiếc lồng kim loại, giống lưới ở cửa lò vi sóng.
Màn hình máy tính hiện nay có phát tia X không?
Màn hình phẳng LCD, LED không dùng chùm electron tăng tốc nên không có nguồn phát tia X như màn hình CRT cũ. Chúng phát ánh sáng nhìn thấy, trong đó có phần ánh sáng xanh, và trường điện từ yếu từ mạch điện, đều thuộc nhóm không ion hoá.
Đeo vòng thạch anh khi dùng điện thoại có giảm sóng vào người không?
Không. Sóng điện thoại đi qua thạch anh gần như nguyên vẹn, và chiếc vòng chỉ che một phần cổ tay. Cách giảm phơi nhiễm có tác dụng là tăng khoảng cách: dùng tai nghe, loa ngoài, không để điện thoại sát người khi ngủ.
Vì sao lời đồn đá hút bức xạ lại phổ biến như vậy?
Một phần vì chữ "bức xạ" bị dùng chung cho cả sóng điện thoại vô hại ở mức thông thường và phóng xạ nguy hiểm. Một phần vì thạch anh nổi tiếng trong điện tử với đồng hồ quartz, khiến người ta nghĩ nó tương tác với sóng. Và cây đá là món quà dễ tặng, dễ đặt trên bàn.
Có nên mua đá shungite để chống sóng 5G không?
Không cần thiết nếu mục đích là chống sóng. Một viên shungite không bao quanh thiết bị nên không chặn được sóng, và mức phơi nhiễm từ trạm 5G ở khu dân cư nằm trong giới hạn quy định. Nếu bạn thích shungite như một loại đá lạ, đó là lý do đủ để giữ nó.