Obsidian là thuỷ tinh tự nhiên, nên phân biệt nó với thuỷ tinh đen nhân tạo khó hơn phân biệt hầu hết các loại đá khác: hai thứ cùng không có tinh thể, cùng vỡ vỏ sò, tỉ trọng và chiết suất nằm sát nhau. Ở nhà, bạn không có phép thử nào cho câu trả lời chắc chắn, nhưng gom được đủ dấu hiệu từ đèn pin, kính lúp mười lần và một chiếc cân nhỏ để biết món đồ thuộc nhóm "nhiều khả năng tự nhiên" hay "nên hỏi lại".
Bài này đi theo thứ tự từ dễ đến khó, toàn bộ là các cách không làm hại viên đá. Những cách hay được truyền tai như đốt, cào dao, ngậm thử hay nhỏ axit được xếp riêng ở một mục, kèm lý do vì sao chúng vừa không chính xác vừa làm hỏng đồ.
Vì sao obsidian và thuỷ tinh đen khó tách đến vậy
Với phần lớn đá quý, cách phân biệt hàng thật với thuỷ tinh dựa vào chỗ đá có tinh thể còn thuỷ tinh thì không: đá thật thường lưỡng chiết, có cát khai, có bao thể khoáng vật đặc trưng. Obsidian thì chính nó là thuỷ tinh, nên mất gần hết các điểm tựa ấy. Dưới kính phân cực, cả hai cùng đơn chiết; cả hai cùng ánh thuỷ tinh, cùng vỡ vỏ sò.
Chỉ số đo được cũng gần nhau. Obsidian có tỉ trọng khoảng 2,35 đến 2,60 và chiết suất khoảng 1,48 đến 1,51. Thuỷ tinh soda vôi, loại phổ biến nhất trong đời sống, có tỉ trọng quanh 2,5 và chiết suất quanh 1,52. Khoảng cách ấy nhỏ đến mức sai số của một chiếc cân gia dụng và hình dạng hạt tròn đủ làm nhoè. Chỉ khi thuỷ tinh có pha chì, tỉ trọng và chiết suất mới cao hẳn lên.
Vì thế điều đáng tin nhất bạn làm được ở nhà là nhìn vào bên trong: obsidian sinh ra từ dung nham nên mang dấu vết của dòng chảy tự nhiên và hạt vi tinh, còn thuỷ tinh lò nấu mang dấu vết của nồi nấu và khuôn đúc. Những dấu vết này cần kính lúp và ánh sáng tốt, nhưng không cần máy móc gì thêm.
Những thứ thường bị bán nhầm thành obsidian
Không phải mọi viên đen bóng không rõ nguồn gốc đều là thuỷ tinh đúc. Bảng dưới gom các vật liệu hay gặp nhất và đặc điểm giúp nhận ra chúng.
| Vật liệu | Bản chất | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Thuỷ tinh đen đúc | Thuỷ tinh lò nấu nhuộm đen | Đều màu tuyệt đối, bọt khí tròn, có thể thấy đường khuôn |
| Thuỷ tinh màu "obsidianite" | Thuỷ tinh nhân tạo màu xanh, đỏ, tím | Trong suốt, sạch, màu rực mà obsidian tự nhiên không có |
| Xỉ thuỷ tinh | Phế phẩm từ lò luyện kim, lò thuỷ tinh | Nhiều bọt khí, vân xoáy, đôi khi có hạt kim loại, màu loang lạ |
| Thuỷ tinh đen có hạt ánh kim | Thuỷ tinh pha hạt đồng hoặc hạt ánh kim | Hạt lấp lánh tam giác, lục giác đều, rải dày như kim tuyến |
| Nhựa, resin đen | Polymer | Nhẹ tay, ấm tay nhanh, gõ tiếng đục, dễ xước |
| Onyx đen, mã não nhuộm đen | Chalcedony, thạch anh vi tinh | Cứng hơn, ánh sáp, mép mỏng không trong khói như obsidian |
| Thuỷ tinh bazan, tektite | Thuỷ tinh tự nhiên khác | Cũng tự nhiên, cần chuyên môn mới tách được với obsidian |
Hai dòng cuối không phải hàng giả theo nghĩa người làm giả: chúng là vật liệu thật nhưng mang nhầm tên. Mã não nhuộm đen và tektite đều có giá trị riêng; vấn đề chỉ nằm ở chỗ người bán ghi đúng tên.
Nhìn bằng mắt và đèn pin
Soi mép mỏng. Rọi đèn pin vào mép hạt hoặc vào lỗ xỏ dây. Obsidian đen thường để lọt ánh sáng thành màu khói, xám hay nâu nhạt ở chỗ mỏng, đôi khi có dải mờ song song. Thuỷ tinh nhuộm đen đậm có thể đen kịt ở mọi độ dày, hoặc lọt ánh sáng theo màu tím, xanh lục rất đều.
Đếm độ giống nhau. Đá tự nhiên mỗi hạt một chút khác: hạt này có dải mờ, hạt kia có vệt ánh. Một chuỗi mười tám hạt đen tuyền giống nhau tuyệt đối, kể cả độ bóng, là dấu hiệu nên xem kỹ, vì sản xuất đúc hàng loạt cho ra đúng kiểu đó.
Tìm đường khuôn. Hạt và tượng thuỷ tinh đúc có thể còn một đường nổi mảnh chạy vòng quanh, chỗ hai nửa khuôn ghép lại, hoặc mặt hơi lõm, các cạnh giác bị tròn mềm như kẹo chảy. Đá mài bằng tay thì cạnh sắc, mặt phẳng hơn.
Nhìn vệt ánh. Hiệu ứng ánh bạc, ánh vàng thật nằm trong khối và đổi theo góc nhìn. Ánh phủ đều mọi góc, hay chỉ nằm trên mặt và mòn ở chỗ cọ, thì không phải hiệu ứng tự nhiên.
Cảm giác lạnh chỉ để tham khảo. Cả obsidian lẫn thuỷ tinh đều dẫn nhiệt kém hơn đá tinh thể như thạch anh, nên đều ấm lên khá nhanh trong tay. Cảm giác lạnh giúp loại nhựa, nhưng gần như vô dụng khi phải tách obsidian với thuỷ tinh.
Dưới kính lúp mười lần: tìm gì
Kính lúp mười lần có đèn là món dụng cụ đáng mua nhất nếu bạn hay xem đá. Soi ở chỗ mỏng hoặc soi nghiêng dưới đèn rọi, bạn tìm các dấu vết sau:
- Obsidian: những hạt vi tinh li ti hình kim, hình que, hoặc chấm đen nhỏ, thường xếp thành dải theo một hướng; bọt khí nếu có thường bị kéo dài thành hình thoi, hình kim, nằm song song với dải.
- Obsidian bông tuyết: đốm trắng có cấu trúc tia toả từ tâm. Đốm tròn đặc, phẳng, như hạt bột trắng trộn vào là dấu hiệu nghi ngờ.
- Thuỷ tinh nấu: bọt khí tròn trịa nằm ngẫu nhiên, nhiều cỡ khác nhau; vân xoáy như mật ong khuấy chưa đều, do hai luồng thuỷ tinh có thành phần hơi khác trộn vào nhau trong nồi.
- Xỉ thuỷ tinh: rất nhiều bọt khí, có khi cả chuỗi bọt nối nhau, vân xoáy mạnh, hạt kim loại sáng lấp ló, màu loang nhiều tông trong một viên.
- Thuỷ tinh đúc: quanh lỗ xỏ dây thường mịn, có thể có vành gờ nhỏ; quanh lỗ khoan ở hạt đá mài thì hay thấy vết mẻ li ti do mũi khoan.
Không dấu hiệu nào tự nó đủ để kết luận. Một viên có vân xoáy chưa chắc là thuỷ tinh nhân tạo, vì obsidian cũng có dải dòng chảy uốn lượn. Bạn đang gom bằng chứng; càng nhiều dấu hiệu chỉ về một phía, kết luận càng vững.
Đo tỉ trọng bằng cân thuỷ tĩnh tại nhà
Tỉ trọng không tách được obsidian với thuỷ tinh soda vôi, nhưng loại được ngay nhựa, thuỷ tinh pha chì nặng và những thứ khác hẳn. Bạn cần một cân điện tử chia đến 0,01 gam, một cốc nước và một sợi chỉ mảnh. Ví dụ giả định để minh hoạ cách tính:
- Cân viên đá khô ngoài không khí, ghi số. Ví dụ giả định: 20,00 gam.
- Đặt cốc nước lên cân, bấm về không. Buộc viên đá bằng chỉ, thả lơ lửng chìm hẳn trong nước, không chạm đáy hay thành cốc. Số cân hiện lúc này là khối lượng nước bị chiếm chỗ. Ví dụ giả định: 8,40 gam.
- Lấy khối lượng khô chia cho số vừa đọc: 20,00 chia 8,40 được khoảng 2,38.
- Lặp lại hai ba lần, lấy trung bình. Đuổi bọt khí bám trên mặt đá bằng cách lắc nhẹ sợi chỉ trước khi đọc.
- So kết quả: khoảng 2,35 đến 2,60 là khớp obsidian nhưng cũng khớp thuỷ tinh thường; dưới 1,5 gần như chắc là nhựa; trên 3 là thuỷ tinh pha chì hoặc vật liệu khác hẳn.
Phép đo kém chính xác với hạt nhỏ dưới vài gam, vì sai số của cân lớn so với số đo. Với chuỗi vòng, bạn có thể tháo dây và đo cả nắm hạt cùng lúc nếu chắc chúng cùng một loại.
Những phép thử nên bỏ: đốt, cào, ngậm và nhỏ axit
Hơ lửa bật lửa lên hạt đá là cách hay được truyền nhất, với lý lẽ "nhựa sẽ chảy, đá thì không". Nhưng obsidian lẫn thuỷ tinh đều không chảy dưới lửa bật lửa, nên phép thử không tách được hai thứ. Còn với obsidian có vết rạn sẵn, nhiệt cục bộ làm vết rạn lan ra, và hạt có thể nổ mẻ. Đốt cũng làm cháy dây, cháy lớp phủ nếu có, và để lại vệt muội.
Cào bằng dao hay kính cũng không giúp gì: lưỡi dao thép thường có độ cứng sát độ cứng của obsidian và thuỷ tinh, kết quả xước hay không tuỳ lực tay, tuỳ lưỡi dao. Thứ chắc chắn duy nhất bạn nhận được là một vết xước vĩnh viễn trên món đồ. Nhỏ axit thì nguy hiểm cho người làm và không có ý nghĩa với thuỷ tinh. Ngậm thử, chạm lưỡi, thả nước xem nổi chìm đều không cho thông tin nào phân biệt được.
Lý do sâu hơn là các phép thử này đo những tính chất mà obsidian và thuỷ tinh giống nhau. Phép thử có ích phải đo đúng chỗ chúng khác nhau, tức cấu trúc bên trong và thành phần hoá học, và việc đó cần kính lúp tốt hoặc máy phòng thí nghiệm.
Khi nào nên đem giám định và phòng thí nghiệm làm gì
Với một chuỗi hạt obsidian phổ thông, chi phí giám định có thể không tương xứng với giá trị món đồ. Giám định đáng làm khi món đồ là quà có ý nghĩa với bạn, khi giá mua đủ cao để một kết luận sai gây thiệt hại thật, hoặc khi bạn là người bán cần mô tả hàng đúng cho khách. Một số phòng thí nghiệm đá quý nhận kiểm theo lô, phù hợp với người bán.
Ở phòng thí nghiệm, kỹ thuật viên đo chiết suất bằng khúc xạ kế, đo tỉ trọng chuẩn, soi bằng kính hiển vi ngọc học với nhiều kiểu chiếu sáng để tìm vi tinh và kiểu bọt khí. Khi cần chắc chắn hơn, họ dùng quang phổ Raman hay phân tích thành phần nguyên tố bằng huỳnh quang tia X, vì thuỷ tinh công nghiệp và obsidian khác nhau rõ ở hàm lượng natri, canxi, kali và các nguyên tố vi lượng.
Phiếu kết quả thường ghi tên vật liệu theo dạng "thuỷ tinh tự nhiên (obsidian)" hoặc "thuỷ tinh nhân tạo", kèm mô tả màu, khối lượng, kích thước và các chỉ số đo được. Đọc phiếu, chú ý dòng nhận định và dòng ghi chú về xử lý hay lớp phủ. Nếu muốn tìm hàng có mô tả chất liệu rõ ràng ngay từ đầu, bạn có thể xem thêm vật phẩm đá có ghi rõ chất liệu trên Vật Phẩm Phong Thủy.
Câu hỏi thường gặp
Obsidian thật có lạnh hơn thuỷ tinh không?
Gần như không khác. Obsidian và thuỷ tinh đều là chất vô định hình, dẫn nhiệt tương tự nhau và kém hơn đá tinh thể như thạch anh. Cảm giác lạnh trong tay chỉ giúp loại bỏ nhựa, không giúp tách obsidian với thuỷ tinh đen.
Đốt bằng bật lửa có biết obsidian thật giả không?
Không. Cả obsidian và thuỷ tinh đều không chảy dưới lửa bật lửa, nên phép thử không phân biệt được hai thứ. Ngược lại, nhiệt cục bộ có thể làm lan vết rạn, nổ mẻ hạt, cháy dây và lớp phủ. Nên bỏ hẳn cách này.
Obsidian có bị nam châm hút không?
Thường là không, hoặc chỉ cực yếu với nam châm đất hiếm rất mạnh do hạt oxide sắt bên trong. Thuỷ tinh đen cũng không bị hút. Nam châm vì vậy không giúp tách obsidian với thuỷ tinh, nhưng giúp nhận ra hematite từ tính, vốn hút rất mạnh.
Hạt obsidian có đường gờ quanh thân là hàng đúc phải không?
Đường gờ mảnh chạy vòng quanh hạt là dấu hiệu rất gợi ý của hàng đúc khuôn, vì đá mài không tạo ra nó. Tuy vậy, nên kiểm thêm bằng kính lúp tìm bọt khí tròn, vân xoáy và mức độ đồng đều giữa các hạt trước khi kết luận.
Đo tỉ trọng ra 2,5 thì là obsidian thật chưa?
Chưa đủ. Con số 2,5 nằm trong khoảng của obsidian nhưng cũng trùng thuỷ tinh soda vôi thông thường. Tỉ trọng giúp loại nhựa và thuỷ tinh pha chì, còn để tách obsidian với thuỷ tinh thường thì cần soi bên trong hoặc đo thành phần ở phòng thí nghiệm.
Obsidianite có phải là một loại obsidian không?
Không. Obsidianite là tên thương mại thường dùng cho thuỷ tinh nhân tạo có màu, trông giống obsidian ở độ bóng nhưng không phải thuỷ tinh núi lửa. Tên gọi dễ gây hiểu lầm, nên khi thấy chữ này, hãy hiểu đó là thuỷ tinh màu.