Ion âm trong không khí là phân tử khí mang thêm electron, có thật và đo được, sinh ra nhiều nhất quanh thác nước, sau giông sét và từ phóng xạ tự nhiên của đất đá. Một viên đá trang trí hay một chiếc đèn đá muối thì không phát ra lượng ion âm đáng kể; tourmaline chỉ tích điện bề mặt khi bị nung nóng, làm lạnh hoặc ép.
Lời quảng cáo "đá phát ion âm, thanh lọc không khí, tốt cho sức khoẻ" gặp ở vòng tay, gối, đèn đá muối, bột tourmaline. Bài này giải thích ion âm là gì, chỗ nào trong tự nhiên có nhiều, tourmaline làm được gì thật, đèn đá muối thật sự là gì — và vì sao những sản phẩm "ion âm" không ghi rõ thành phần là thứ đáng dè chừng nhất, vì một số đã bị phát hiện trộn khoáng vật phóng xạ.
Ion âm trong không khí là gì, sinh ra từ đâu
Không khí gồm chủ yếu nitơ và oxy. Khi một phân tử khí nhận thêm một electron, nó thành ion âm; mất electron thì thành ion dương. Các ion này thường bám vào phân tử nước, tạo thành cụm nhỏ, và chỉ tồn tại một thời gian ngắn trước khi gặp ion trái dấu hoặc bám vào bụi.
Nguồn sinh ion trong tự nhiên khá rõ ràng. Tia vũ trụ từ không gian liên tục ion hoá không khí. Phóng xạ tự nhiên của đất đá, nhất là khí radon thoát lên từ nền đất, tạo ion ở gần mặt đất. Sét và giông tạo ion rất mạnh trong thời gian ngắn. Và nước bị xé thành giọt nhỏ — ở chân thác, sóng biển đập bờ, vòi sen — tạo ra ion âm nhờ hiện tượng tách điện khi giọt nước vỡ, được nhà vật lý Philipp Lenard mô tả từ cuối thế kỷ XIX nên thường gọi là hiệu ứng thác nước.
Vì vậy cảm giác "không khí trong lành" ở chân thác có một phần cơ sở đo được: mật độ ion âm ở đó cao hơn trong phòng kín. Nhưng ở đó còn có gió mát, độ ẩm, cây xanh, tiếng nước và việc bạn đang đi chơi — rất khó tách riêng phần nào do ion.
Ion âm có tốt cho sức khoẻ không: bằng chứng hiện nay
Ion không khí được nghiên cứu từ nhiều thập kỷ, với các thí nghiệm dùng máy tạo ion trong phòng kín để xem ảnh hưởng tới tâm trạng, hô hấp, giấc ngủ. Kết quả cho tới nay không nhất quán: một số nghiên cứu ghi nhận thay đổi nhỏ ở vài chỉ số tâm trạng khi mật độ ion âm rất cao, nhiều nghiên cứu khác không thấy khác biệt, và các tổng quan chưa đủ cơ sở để khẳng định lợi ích sức khoẻ rõ ràng.
Máy tạo ion thương mại dùng điện áp cao để phóng điện qua kim nhọn, có thể sinh thêm ozone — một khí gây kích ứng đường hô hấp. Một số loại máy lọc không khí ion hoá cũng làm bụi bám vào tường, rèm thay vì được giữ lại trong màng lọc.
Ý chính cho người đọc: ion âm không phải "vitamin của không khí" như quảng cáo hay nói, và ngay cả máy tạo ion chuyên dụng cũng chưa chứng minh được lợi ích rõ. Một viên đá, vốn không tạo ion bằng cơ chế nào đáng kể, càng không thể thay cho việc mở cửa thông gió, giảm khói thuốc, hạn chế đốt nhang trong phòng kín.
Tourmaline làm được gì thật
Tourmaline có tính nhiệt điện. Khi nhiệt độ thay đổi, hai đầu tinh thể tourmaline tích điện trái dấu. Thương nhân Hà Lan thế kỷ XVIII đã thấy tourmaline hơ nóng thì hút tro thuốc lá, nên gọi nó bằng cái tên mang nghĩa "cái hút tro". Đây là hiện tượng thật, dễ quan sát.
Tourmaline có tính áp điện. Như thạch anh, tourmaline sinh điện khi bị ép theo đúng hướng, và từng được dùng trong cảm biến áp suất chuyên dụng.
Nhưng điện tích ấy chỉ nằm trên bề mặt và tắt nhanh. Điện tích nhiệt điện xuất hiện khi nhiệt độ đang thay đổi, rồi bị trung hoà bởi ion trong không khí và độ ẩm. Ở nhiệt độ cơ thể ổn định, một chiếc vòng tourmaline không liên tục "phát" ion ra môi trường.
Bột tourmaline trong sản phẩm là chuyện khác. Lược, máy sấy tóc, gối có "bột tourmaline" dựa vào hình ảnh của khoáng vật hơn là một hiệu ứng đo được ở người dùng. Một số sản phẩm "ion âm" mạnh hơn hẳn lại có lý do đáng lo, xem mục dưới.
“Phát tia hồng ngoại xa”: lời quảng cáo đúng mà vô nghĩa
Đi kèm chữ "ion âm" thường là chữ "hồng ngoại xa": đá, gốm, vòng được quảng cáo "phát tia hồng ngoại xa giúp lưu thông máu". Câu này kỳ lạ ở chỗ nó đúng về mặt chữ nhưng không nói lên điều gì. Mọi vật ở nhiệt độ phòng hay nhiệt độ cơ thể đều phát bức xạ hồng ngoại, phần lớn ở vùng bước sóng khoảng mười micromet — chính là vùng gọi là hồng ngoại xa. Bàn tay bạn phát ra nó, chiếc cốc sứ phát ra nó, bức tường cũng vậy. Camera nhiệt nhìn thấy mọi người trong bóng tối là nhờ bức xạ này.
Lượng hồng ngoại một vật phát ra phụ thuộc chủ yếu vào nhiệt độ của nó và tính chất bề mặt. Một chiếc vòng đá đeo trên tay có nhiệt độ gần bằng da, nên nó phát ra lượng hồng ngoại xấp xỉ với chính vùng da mà nó che lại. Nói cách khác, nó không "thêm" gì cho cơ thể; nó chỉ thay chỗ cho phần da vốn đã phát hồng ngoại.
Ứng dụng hồng ngoại có thật trong y học và đời sống — đèn sưởi, máy sấy, một số thiết bị vật lý trị liệu — đều dùng nguồn được làm nóng bằng điện, với công suất lớn hơn rất nhiều so với một món đá ở nhiệt độ cơ thể. Khi gặp lời quảng cáo này, bạn có thể hỏi: món đồ được làm nóng bằng gì, công suất bao nhiêu? Nếu câu trả lời là "tự phát", thì đó là thứ mọi đồ vật trong nhà đều làm được.
Đèn đá muối Himalaya: thật sự là gì
Đèn đá muối là một khối muối mỏ (khoáng vật halite, tức natri clorua) khoét lỗ đặt bóng đèn bên trong. Phần lớn đá muối bán dưới tên "Himalaya" được khai thác ở vùng Punjab của Pakistan, thuộc dãy núi Muối, cách dãy Himalaya khá xa. Màu hồng cam đến từ lượng nhỏ oxit sắt lẫn trong muối.
Lời quảng cáo nói đèn đá muối "phát ion âm, hút bụi, trung hoà sóng điện từ". Về vật lý, để tạo ion âm cần năng lượng ion hoá hoặc nước bị xé thành giọt; bóng đèn nhỏ làm ấm khối muối không cung cấp điều đó ở mức đáng kể. Các phép đo được công bố không cho thấy đèn muối làm tăng ion âm trong phòng ở mức có ý nghĩa. Ánh sáng cam ấm của nó dễ chịu như một chiếc đèn ngủ — đó là giá trị thật.
Ở Việt Nam có một chuyện thực tế hơn: halite hút ẩm mạnh. Trong mùa nồm miền Bắc hay mùa mưa miền Nam, đèn muối "đổ mồ hôi", nước muối chảy xuống đế, làm gỉ chân đèn, ố mặt gỗ, và nếu chảy vào đuôi đèn có thể gây chập điện. Nên đặt đèn trên đĩa lót không thấm, bật đèn thường xuyên cho khô, rút điện khi không dùng, và để xa tầm với của chó mèo vì vật nuôi liếm muối có thể bị ngộ độc muối.
Vòng “ion âm” không ghi thành phần: vì sao đáng dè chừng
Có một lý do khiến một số sản phẩm "ion âm" thật sự tạo ra nhiều ion: chúng chứa khoáng vật phóng xạ. Bức xạ ion hoá không khí quanh nó, và máy đo ion ghi nhận con số cao — rồi con số ấy được dùng làm quảng cáo. Các cơ quan an toàn bức xạ ở một số nước châu Âu và châu Á đã đo và cảnh báo về những sản phẩm như vậy. Dấu hiệu nên dè chừng:
- Công dụng chính được quảng cáo là "phát ion âm", "phát tia hồng ngoại xa", "bức xạ sinh học có lợi".
- Không ghi tên khoáng vật cụ thể, chỉ ghi "đá núi lửa", "khoáng chất tự nhiên", "đá năng lượng", "gốm sinh học".
- Bề mặt là lớp gốm, bột ép hoặc nhựa pha bột chứ không phải đá nguyên khối có vân tự nhiên.
- Kèm "máy đo ion" do chính người bán trình diễn cho thấy con số rất cao khi áp sát sản phẩm.
- Giá cao bất thường so với một chiếc vòng hạt thông thường, đi kèm lời hứa sức khoẻ.
Nếu đã lỡ mua và lo lắng, bạn có thể để món đồ xa chỗ ngủ, không đeo sát da, và hỏi cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân để được hướng dẫn đo kiểm, thay vì tự vứt bỏ. Với đá trang sức thông thường có tên khoáng vật rõ ràng như thạch anh, mã não, mắt hổ, không cần lo về chuyện này.
Muốn không khí trong nhà dễ chịu hơn: điều có tác dụng thật
Nếu điều bạn mong ở viên đá "ion âm" là một căn phòng dễ thở hơn, có những cách đã được chứng minh rõ ràng. Mở cửa thông gió hằng ngày, nhất là sau khi nấu nướng. Không hút thuốc trong nhà. Hạn chế đốt nhang, đốt trầm trong phòng kín, hoặc mở cửa khi đốt — khói nhang chứa bụi mịn. Dùng máy hút mùi khi nấu. Giữ độ ẩm vừa phải để nấm mốc không phát triển trong mùa nồm. Nếu cần máy lọc không khí, chọn loại có màng lọc bụi mịn hiệu suất cao, xem kỹ thông số và không cần chức năng tạo ion.
Viên đá vẫn có chỗ của nó trong căn phòng: một món trang trí đẹp, một kỷ niệm, một vật làm bạn vui khi nhìn. Chỉ cần đừng giao cho nó việc mà cửa sổ và máy hút mùi làm tốt hơn nhiều. Và nếu trong nhà có người bị hen, viêm mũi dị ứng hay bệnh phổi, những thay đổi về thông gió, khói bụi nên được bàn với bác sĩ đang theo dõi họ, thay vì trông vào một món đồ trang trí.
Câu hỏi thường gặp
Đeo vòng tourmaline có phát ion âm không?
Tourmaline chỉ tích điện bề mặt khi nhiệt độ thay đổi hoặc khi bị ép, và điện tích ấy bị trung hoà rất nhanh. Ở nhiệt độ cơ thể ổn định, vòng tourmaline không phát ion âm đáng kể ra môi trường. Không có bằng chứng về tác dụng sức khoẻ từ việc đeo nó.
Đèn đá muối có lọc không khí không?
Không có bằng chứng đáng tin cho thấy đèn đá muối lọc bụi, diệt khuẩn hay làm tăng ion âm đáng kể trong phòng. Nó là một chiếc đèn trang trí ánh cam dễ chịu. Muốn lọc không khí, bạn cần thông gió hoặc máy lọc có màng lọc bụi mịn.
Vì sao đèn đá muối bị chảy nước?
Muối mỏ là halite, hút ẩm từ không khí. Khi độ ẩm cao như mùa nồm hay mùa mưa, nước đọng trên bề mặt và hoà tan muối, chảy xuống đế. Bật đèn thường xuyên cho khô, đặt trên đĩa lót, rút điện khi không dùng và lau đế để tránh gỉ, chập điện.
Máy đo ion áp sát vòng cho số rất cao thì có phải vòng tốt không?
Không nên coi đó là dấu hiệu tốt. Một trong những nguyên nhân khiến sản phẩm tạo ra nhiều ion là có trộn khoáng vật phóng xạ. Nếu một món trang sức khiến máy đo ion nhảy số cao bất thường, đó là lý do để đo phóng xạ hoặc hỏi cơ quan chuyên môn.
Đứng gần thác nước thấy dễ chịu có phải do ion âm không?
Mật độ ion âm quanh thác nước cao thật, nhờ nước vỡ thành giọt nhỏ. Nhưng cảm giác dễ chịu còn đến từ gió mát, độ ẩm, cây xanh, âm thanh và việc nghỉ ngơi. Nghiên cứu hiện nay chưa tách được phần đóng góp riêng của ion âm.
Có nên cho mèo, chó ở gần đèn đá muối không?
Nên để đèn ngoài tầm với của vật nuôi. Mèo, chó liếm đèn đá muối nhiều lần có thể bị ngộ độc muối với các dấu hiệu như nôn, khát nước, mệt lả. Nếu thấy vật nuôi có biểu hiện bất thường sau khi liếm đèn, nên đưa đến bác sĩ thú y.